TS.BS Trần Chí Cường: AI không thể thay bác sĩ đứng ở 'lằn ranh' sinh tử

Mỗi năm, đột quỵ cướp đi sinh mạng hoặc để lại di chứng nặng nề cho hàng triệu người trên thế giới. Trong cuộc chiến mà “mỗi phút là hàng triệu tế bào não mất đi”, trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ Robot đang mở ra những cơ hội chưa từng có trong chẩn đoán, cấp cứu và điều trị.

Liệu công nghệ có thể giúp kéo dài “thời gian vàng”, nâng cao tỉ lệ cứu sống người bệnh và thay đổi hoàn toàn cách tiếp cận đột quỵ hiện nay? Phóng viên Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi với TS.BS Trần Chí Cường – Chủ tịch Hội Can thiệp thần kinh TP.HCM, Giám đốc Bệnh viện Đa khoa Quốc tế S.I.S Cần Thơ – để làm rõ những bước tiến đột phá cũng như các thách thức trong hành trình số hóa ngành đột quỵ tại Việt Nam.

- Thưa bác sĩ, với sự bùng nổ của AI và Robot y tế, bức tranh toàn cảnh về cấp cứu và điều trị đột quỵ hiện nay đã có những bước chuyển mình mang tính bước ngoặt như thế nào so với các phác đồ truyền thống?

- TS.BS Trần Chí Cường: Trong bối cảnh phát triển của lĩnh vực y tế hiện nay, sự ra đời và ứng dụng của công nghệ Robot cùng AI đang hỗ trợ rất nhiều cho công tác điều trị. Đặc biệt trong khâu cấp cứu đột quỵ, các nền tảng công nghệ tiên tiến này có thể giúp bác sĩ thực hiện việc chẩn đoán từ xa, đồng thời định vị chính xác vị trí của bệnh nhân để từ đó điều phối phương án tiếp cận một cách hiệu quả nhất.

Đáng chú ý hơn, giới y khoa thậm chí đang có những dự án và ý tưởng ứng dụng thiết bị bay không người lái (UAV) nhằm mục đích vận chuyển bệnh nhân một cách an toàn từ các khu vực có địa hình hiểm trở, nơi mà việc tiếp cận bằng các phương tiện di chuyển truyền thống là vô cùng khó khăn.

Bên cạnh đó, việc ứng dụng AI vào quy trình đánh giá tình trạng đột quỵ thông qua việc đọc các kết quả hình ảnh CT/MRI cũng đã và đang được triển khai ứng dụng ngày càng nhiều trong thực tế lâm sàng. Tiêu biểu có thể nhắc tới phần mềm trí tuệ nhân tạo RAPID, một hệ thống giúp các bác sĩ đánh giá được khả năng can thiệp lấy huyết khối cho bệnh nhân ngay cả khi đã vượt qua khung thời gian vàng; công nghệ này thực tế đã được ứng dụng từ lâu và hiện cũng đã có mặt tại hệ thống của S.I.S.

- Nguyên tắc tối thượng trong cấp cứu đột quỵ là "thời gian là não". Vậy thưa bác sĩ, các hệ thống AI hiện nay đã trực tiếp can thiệp như thế nào vào quy trình chẩn đoán hình ảnh, qua đó giúp đội ngũ y bác sĩ rút ngắn tối đa "thời gian vàng" để đưa ra quyết định can thiệp chính xác nhất?

- TS.BS Trần Chí Cường: Việc ứng dụng AI cho phép hệ thống máy tính tự động đọc trước các kết quả chẩn đoán và đưa ra những cảnh báo sớm về tình trạng đột quỵ của người bệnh. Công nghệ này cũng đã và đang được chúng tôi ứng dụng tích cực nhằm rút ngắn tối đa khoảng thời gian chờ đợi trả kết quả chụp CT/MRI, qua đó mang lại lợi thế cực lớn về mặt thời gian cứu chữa.

- Khi đi sâu vào các ca can thiệp lấy huyết khối hoặc những ca phẫu thuật thần kinh phức tạp, sự tham gia của các hệ thống Robot hiện đại mang lại lợi thế vượt trội nào về mặt cơ học cũng như độ chính xác mà kỹ thuật thủ công bằng tay khó lòng đạt được?

- TS.BS Trần Chí Cường: Phải nhìn nhận thực tế rằng trong quá trình can thiệp lấy huyết khối hiện nay, chúng ta vẫn chưa có quá nhiều ứng dụng của AI mà kết quả điều trị vẫn phụ thuộc chủ yếu vào tay nghề thực hiện của người bác sĩ can thiệp.

Tuy nhiên, nếu xét sang lĩnh vực phẫu thuật đột quỵ do xuất huyết não, hiện nay S.I.S đang tự hào là đơn vị đi đầu trong cả nước về việc ứng dụng AI. Chúng tôi sử dụng AI để hỗ trợ quá trình định vị 3D khối máu tụ trong não bệnh nhân, từ đó giúp bác sĩ thu hẹp tối đa đường mổ để đạt mức độ ít xâm lấn nhất, giải quyết bài toán giảm thiểu sang chấn cho các vùng não lành xung quanh; và cũng nhờ đó mà tỉ lệ tử vong đã được cải thiện một cách đáng kể.

Nhờ những ứng dụng này, hiệu quả điều trị đối với các ca xuất huyết não được phẫu thuật tại S.I.S đã đạt mức trên 90%. Phải khẳng định rằng, khả năng định vị chỉ "theo kinh nghiệm" của con người là hoàn toàn không thể vượt qua được độ chuẩn xác của AI.

Hệ sinh thái y tế số và bài toán chi phí hạ tầng

- Số hóa y tế rõ ràng không chỉ dừng lại ở phạm vi điều trị lâm sàng mà còn mở rộng sang mảng quản lí dữ liệu. Hệ thống bệnh án điện tử cùng các nền tảng y tế số đang hỗ trợ các bác sĩ như thế nào trong việc theo dõi liên tục, dự phòng từ xa và quan trọng nhất là giảm thiểu tỉ lệ tái phát đột quỵ cho bệnh nhân?

- TS.BS Trần Chí Cường: Công cuộc số hoá y tế nếu được thực hiện "đúng nghĩa” sẽ giúp ích rất nhiều cho ngành y trong việc lưu trữ khối lượng dữ liệu khổng lồ một cách lâu dài. Hệ thống này giúp các bác sĩ theo dõi được toàn bộ diễn tiến lâu dài của một cá nhân, bắt đầu từ lúc người đó chưa có bệnh lí cho đến lúc phát bệnh.

Từ nền tảng dữ liệu đó, chúng tôi tiến hành phân tích các nguy cơ rủi ro theo thời gian của cá nhân đó dựa trên chế độ ăn uống, thói quen sinh hoạt. Hơn thế nữa, thông qua việc tổng hợp và phân tích từ nhiều ca bệnh có tính chất tương tự nhau trong cộng đồng, ngành y tế sẽ có đủ cơ sở dữ liệu để đưa ra được những kế hoạch phòng bệnh chủ động cho các cộng đồng đang đối mặt với cùng chung một nhóm nguy cơ.

- Dù tiềm năng công nghệ mang lại hi vọng rất lớn, nhưng việc triển khai đồng bộ AI và Robot tại các cơ sở y tế vẫn đang vấp phải nhiều rào cản. Theo bác sĩ, bài toán khó nhất hiện nay về vấn đề chi phí đầu tư, hạ tầng công nghệ và bảo mật dữ liệu đang được các bên giải quyết ra sao?

- TS.BS Trần Chí Cường: Nút thắt lớn nhất chính là chi phí đầu tư ban đầu khá lớn. Vấn đề tài chính này vô hình trung tạo ra áp lực đè nặng đối với các nhà đầu tư chỉ mang tầm nhìn ngắn hạn. Chính vì vậy, vấn đề này ở tầm vĩ mô và cấp quốc gia bắt buộc phải được quan tâm sâu sắc.

Việc các cơ quan chức năng có chính sách hỗ trợ các dự án đầu tư chất lượng chính là những hành động thiết thực nhất nhằm mục đích thúc đẩy sự phát triển của khoa học kỹ thuật tại Việt Nam. Lấy một ví dụ cụ thể: Mô hình của S.I.S đã tiên phong rất nhiều trong việc mạnh dạn đầu tư nghiên cứu và phát triển khoa học kỹ thuật, tuy nhiên chúng tôi hiện vẫn đang trong tình trạng phải tự bơi và không ngừng vấp phải nhiều khó khăn, vướng mắc trong quá trình thực hiện.

- Việc ứng dụng các công nghệ cao thường đi liền với bài toán chi phí đắt đỏ. Làm thế nào để các giải pháp điều trị đột quỵ tiên tiến này không chỉ dừng lại ở việc phục vụ một nhóm nhỏ khách hàng có điều kiện, mà có thể dần được tối ưu hóa chi phí để giúp đông đảo người dân tiếp cận được nền y tế hiện đại?

- TS.BS Trần Chí Cường: Sự xuất hiện của AI hay Robot vẫn luôn đòi hỏi chúng ta phải biết cân bằng hợp lí trong việc quyết định đầu tư và phục vụ cộng đồng. Ý nghĩa cốt lõi của việc này là hệ thống y tế phải đảm bảo điều trị cho tất cả mọi đối tượng bệnh nhân bất kể tầng lớp giàu hay nghèo khi tình trạng y khoa thực sự cần thiết, đồng thời luôn phải bảo đảm được tiêu chí an toàn và hiệu quả lên hàng đầu.

“

Quan điểm của tôi rất rõ ràng: Dù có sự xuất hiện của AI hay công nghệ số hóa hiện đại đến đâu thì vai trò quyết định cuối cùng trong sinh tử vẫn bắt buộc phải là con người, là người bác sĩ.

TS.BS Trần Chí Cường

Con người điều khiển công nghệ, không phải “nạn nhân” của máy móc

- Trong thời đại công nghệ số tham gia hỗ trợ tối đa cho các y lệnh, vai trò cốt lõi của người bác sĩ chuyên khoa đột quỵ sẽ thay đổi như thế nào? Công tác đào tạo thế hệ y bác sĩ trẻ trong tương lai cần chú trọng vào những điều gì để họ hoàn toàn làm chủ được công nghệ mà không rơi vào cạm bẫy phụ thuộc vào máy móc?

- TS.BS Trần Chí Cường: Quan điểm của tôi rất rõ ràng: Dù có sự xuất hiện của AI hay công nghệ số hóa hiện đại đến đâu thì vai trò quyết định cuối cùng trong sinh tử vẫn bắt buộc phải là con người, là người bác sĩ.

Quá trình AI tiến hành phân tích và đánh giá tình trạng bệnh chủ yếu phải dựa vào các dữ liệu "đầu vào" được con người nạp vào, hoặc tự thu thập thông qua các dữ liệu có sẵn trên Internet. Cần phải hiểu rằng, AI hoàn toàn không thể thay thế được vai trò của bác sĩ trong việc khám lâm sàng, trực tiếp tìm ra các triệu chứng trên cơ thể, hay kỹ năng hỏi bệnh sử của bệnh nhân. Và quan trọng hơn hết, vai trò "điều khiển" toàn bộ hệ thống máy móc AI trong quá trình khám chữa bệnh phải là bác sĩ trực tiếp đảm nhận.

- Bác sĩ có thể phân tích rõ hơn về lằn ranh giới hạn của AI so với kinh nghiệm của người thầy thuốc?

- TS.BS Trần Chí Cường: AI là công cụ hỗ trợ đắc lực giúp cho công việc tìm kiếm tài liệu chuyên môn, đọc các kết quả, và so sánh các dữ kiện kết quả được diễn ra nhanh chóng hơn, đặc biệt là khả năng tổng hợp và phân tích một khối lượng dữ liệu khổng lồ trong thời gian ngắn. Và nếu đó là Robot thì máy móc sẽ thao tác "chính xác" đến từng milimet, nhưng công nghệ cũng mang một nhược điểm cố hữu là vô tư, vô cảm. Chính sự máy móc này đôi khi sẽ dẫn đến những tai nạn nghề nghiệp nghiêm trọng do yếu tố khách quan (như tình trạng rớt mạng kết nối, hoặc hư hỏng hệ thống phần cứng...).

Nói một cách tổng quát, bản chất của AI cũng giống như một người đọc sách, nó hoàn toàn không thể tự mình trở thành một vị bác sĩ thực thụ. Nhưng ở chiều ngược lại, trong bối cảnh thời đại ngày nay, một người bác sĩ mà không biết cách sử dụng AI làm công cụ hỗ trợ cho công việc thì sẽ rất khó để có thể phát triển sự nghiệp, hội nhập với thế giới và có khi rất dễ bị rơi vào tình trạng lạc hậu so với đồng nghiệp.

- Nhìn từ góc độ chuyên môn cũng như quản lí nhà nước về y tế, chúng ta hiện đang cần những hành lang pháp lí, tiêu chuẩn hành nghề hay bộ quy tắc đạo đức cốt lõi nào để đảm bảo tính an toàn tuyệt đối khi mạnh dạn ứng dụng AI vào các quyết định mang tính sinh tử của bệnh nhân?

- TS.BS Trần Chí Cường: Bất kỳ mọi quốc gia nào trên thế giới cũng đều phải chủ động xây dựng hành lang pháp lí vững chắc và ban hành các hướng dẫn định hướng cụ thể trong việc sử dụng AI. Tuy nhiên, nếu nhìn vào thực tế tại Việt Nam hiện nay, ngành y tế của chúng ta cần phải tập trung ưu tiên hoàn thiện các yếu tố nền tảng cốt lõi. Cụ thể gồm ba việc: Thứ nhất là phải số hóa toàn bộ dữ liệu. Thứ hai là đảm bảo khả năng lưu trữ và kết nối hệ thống trên toàn quốc. Và thứ ba là phải biết cách khai thác các nguồn dữ liệu này sao cho hiệu quả. Tất cả những nền tảng này cần phải được hoàn thiện trước khi chúng ta tính đến việc đẩy mạnh AI và ứng dụng công nghệ AI ở tầm vĩ mô quốc gia.

Vị thế Việt Nam trên bản đồ can thiệp đột quỵ thế giới

- Đặt vào lăng kính của bối cảnh hội nhập quốc tế rộng mở, trình độ làm chủ công nghệ cao và kỹ năng can thiệp đột quỵ bằng AI/Robot của đội ngũ bác sĩ Việt Nam hiện đang đứng ở vị trí nào so với các quốc gia sở hữu nền y tế phát triển trong cùng khu vực?

- TS.BS Trần Chí Cường: Xét riêng trong lĩnh vực chuyên môn về can thiệp đột quỵ, Việt Nam đang là một trong những quốc gia xuất sắc đứng vào top đầu. Thành tựu điển hình phải kể đến là bệnh viện S.I.S Cần Thơ, nơi đã thành công trong việc ứng dụng tất cả các công nghệ hàng đầu về AI, cũng như Robot vào chu trình chẩn đoán và điều trị đột quỵ một cách toàn diện.

Thống kê hằng năm cho thấy, có hàng trăm bác sĩ từ khắp nơi trong và ngoài nước đã tìm về S.I.S Cần Thơ để học hỏi và cùng nhau chia sẻ những kinh nghiệm thực tiễn quý giá trong lĩnh vực chuyên sâu này. Không chỉ dừng lại ở việc tiếp đón chuyên gia, bản thân các y bác sĩ đang công tác của bệnh viện S.I.S cũng đã vươn mình trở thành những vị chuyên gia mang tầm vóc thế giới, thường xuyên được các nước phát triển mời đến giảng dạy và chia sẻ chuyên môn.

- Tóm lại, công nghệ tối tân không phải là chìa khóa duy nhất để đo lường thành công của một trung tâm đột quỵ, thưa bác sĩ?

- TS.BS Trần Chí Cường: Chuẩn xác. Khi chúng ta bàn về vấn đề điều trị đột quỵ, câu chuyện cốt lõi không chỉ đơn thuần nằm ở sự so sánh về mức độ hiện đại của công nghệ, hay các loại máy móc AI tối tân mà vai trò chủ đạo, mang tính sống còn vẫn luôn là chất lượng của nguồn nhân lực y tế đa chuyên khoa, đòi hỏi chuyên môn chất lượng cao, có khả năng làm việc phối hợp một cách đồng bộ và nhịp nhàng.

Chất lượng thực sự của một trung tâm y tế được chứng minh bằng kết quả cuối cùng, đó là sự đo lường và đánh giá qua các chỉ số sinh tồn thực tế: Tỉ lệ số ca bệnh cứu sống thành công chia cho tổng số ca bệnh nhập viện trong khoảng thời gian vàng cộng với năng lực bao phủ mạng lưới y tế và khả năng tiếp cận dịch vụ cấp cứu của đa tầng lớp nhân dân trong xã hội.

Một bệnh viện có thể sở hữu cơ sở vật chất dịch vụ chuẩn 5 sao lộng lẫy, nhưng điều đó hoàn toàn chưa chắc đã có đủ năng lực đáp ứng được các nhu cầu cấp cứu đột quỵ ở mức độ cơ bản nhất.

- Trân trọng cảm ơn TS.BS Trần Chí Cường về những chia sẻ chuyên sâu này!