TS. Bùi Quang Xuân: TP.HCM không thể mãi là 'công xưởng'

Tuy nhiên, làm thế nào để biến lợi thế này thành năng lực cạnh tranh thực chất, thu hút dòng vốn chất lượng cao và thúc đẩy doanh nghiệp công nghệ Việt Nam tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu vẫn là bài toán lớn. Xung quanh vấn đề này, phóng viên Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi với TS. Bùi Quang Xuân, hiện công tác tại Học viện Chính trị- Hành chính Quốc gia và giữ chức vụ Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ Đồng Nai.

- TP.HCM cần những cơ chế đặc thù nào để thu hút dòng vốn chất lượng và thúc đẩy doanh nghiệp phát triển công nghệ lõi thay vì chỉ gia công?

- TS. Bùi Quang Xuân: Dưới góc độ quản trị chiến lược, TP.HCM đang đứng trước ngưỡng cửa của sự dịch chuyển quan trọng: từ một trung tâm sản xuất chi phí thấp sang một trung tâm đổi mới sáng tạo có giá trị gia tăng cao. Để thực hiện bước nhảy vọt này, chúng ta cần thay đổi tư duy từ 'thu hút vốn' đơn thuần sang 'kiến tạo hệ sinh thái hấp thụ tri thức'.

Tôi đề xuất 3 trụ cột cơ chế đặc thù cần được ưu tiên. Thứ nhất, cơ chế 'Sandbox' về pháp lý và thử nghiệm công nghệ.Thành phố cần tận dụng tối đa các đặc quyền từ Nghị quyết 98 để xây dựng các đặc khu đổi mới sáng tạo. Tại đây, cơ chế quản lý không nên là 'kiểm soát quy trình' mà là 'quản trị theo kết quả' (Management by Objectives). Các doanh nghiệp công nghệ lõi (AI, bán dẫn, công nghệ sinh học) cần một 'khung pháp lý thử nghiệm' (sandbox) để được quyền 'thử sai' với rủi ro thấp nhất. Nếu chúng ta quản lý các công nghệ tương lai bằng tư duy của các quy trình hành chính cũ, chúng ta sẽ tự đánh mất cơ hội dẫn dắt.

Thứ hai, chiến lược liên kết giá trị (Value-Linkage Strategy). Dòng vốn chất lượng (FDI thế hệ mới) sẽ không đổ về nếu chỉ có ưu đãi thuế. Cơ chế đặc thù cần tập trung vào việc bắt buộc chuyển giao công nghệ thông qua các 'hàng rào kỹ thuật' thông minh. Chúng ta nên đặt ra các tiêu chí tuyển chọn nhà đầu tư chiến lược dựa trên cam kết chuyển giao công nghệ lõi và tỷ lệ nội địa hóa khắt khe. TP.HCM cần đóng vai trò là 'người mai mối' quyền lực, kết nối các tập đoàn đa quốc gia với các doanh nghiệp nội địa đủ năng lực hấp thụ, thay vì để họ hoạt động tách rời.

Thứ ba, cơ chế "Vốn mồi" cho thương mại hóa tri thức. Đây là mắt xích yếu nhất trong quản trị chiến lược quốc gia. Thành phố cần cơ chế đặc thù để sử dụng Quỹ đầu tư phát triển địa phương (HFIC) như một 'nhà đầu tư mạo hiểm' thực thụ. Nhà nước không nên đầu tư trực tiếp vào sản xuất, mà nên dùng vốn ngân sách để bảo lãnh rủi ro, hỗ trợ lãi suất cho các dự án khởi nghiệp công nghệ cao và các dự án nghiên cứu từ trường đại học. Khi kết quả nghiên cứu được thương mại hóa thành tài sản sở hữu trí tuệ, doanh nghiệp mới có động lực thoát khỏi tư duy gia công để bước vào cuộc chơi làm chủ công nghệ.

Có thể nói, cạnh tranh về giá là "trò chơi có tổng bằng không", nơi người thắng cuộc cuối cùng cũng sẽ cạn kiệt nguồn lực. TP.HCM cần định chuẩn lại năng lực cạnh tranh dựa trên tiêu chuẩn xanh (ESG) và công nghệ lõi. Cơ chế đặc thù không nên được hiểu là sự ưu đãi đơn lẻ, mà là một kiến trúc thể chế đủ linh hoạt để biến tư duy làm chủ công nghệ trở thành một chiến lược thực thi có lộ trình, thay vì chỉ là khát vọng trên giấy.

- Vậy theo ông, những tiêu chí cụ thể nào quyết định năng lực cạnh tranh toàn cầu của một startup công nghệ Việt Nam trong kỷ nguyên AI?

- TS. Bùi Quang Xuân: Năng lực cạnh tranh của một startup trong kỷ nguyên AI không được đo lường bằng quy mô nhân sự hay vốn đầu tư ban đầu, mà bằng "chỉ số trưởng thành về giá trị". Tôi cho rằng có 4 tiêu chí cốt lõi quyết định khả năng "vươn khơi" của một startup công nghệ Việt.

Thứ nhất là năng lực sở hữu 'hàng rào dữ liệu' (Data Moat). Trong kỷ nguyên AI, thuật toán có thể được mua hoặc sao chép, nhưng dữ liệu đặc thù (proprietary data) mới là tài sản độc bản. Startup Việt phải chứng minh được họ sở hữu các tập dữ liệu có giá trị cao, mang tính bản địa nhưng có khả năng giải quyết các bài toán toàn cầu. Nếu không tạo được 'hàng rào dữ liệu' này, startup sẽ sớm bị gạt ra khỏi chuỗi giá trị công nghệ quốc tế.

Kế đó, là khả năng giải quyết bài toán thực (Real-world Impact & Scalability). Thế giới không cần thêm những sản phẩm AI 'giống như' các sản phẩm đã có. Năng lực cạnh tranh nằm ở khả năng ứng dụng AI để tạo ra đột phá trong các ngành công nghiệp truyền thống. Theo định hướng mà TP.HCM đang thực hiện, nếu một startup có thể thương mại hóa kết quả R&D để giải quyết các nỗi đau thực tế của thị trường — từ logistics, nông nghiệp đến y tế — thì đó chính là thước đo giá trị cao nhất.

Tiếp theo là khả năng tích hợp hệ sinh thái (Ecosystem Integration). Một startup 'đơn độc' không thể tiến xa. Năng lực cạnh tranh toàn cầu được đo bằng khả năng kết nối hiệu quả trong mô hình 'Đại học khởi nghiệp': kết hợp giữa trí tuệ hàn lâm, cơ chế hỗ trợ của chính quyền và nguồn vốn mạo hiểm. startup phải chứng minh được năng lực 'đồng sáng tạo' (co-creation) cùng các đối tác chiến lược thay vì chỉ tồn tại như một nhà cung cấp giải pháp rời rạc.

Và cuối cùng, là chỉ số quản trị thích ứng (Adaptive Governance). Đây là tiêu chí mà giới đầu tư quốc tế quan tâm nhất. Startup phải có năng lực quản trị minh bạch, đạt tiêu chuẩn quốc tế về ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị) và có khả năng tuân thủ các quy định khắt khe về đạo đức AI (Ethical AI) của các thị trường khó tính như Mỹ hay EU. Nếu không có 'bộ khung quản trị' chuẩn mực, startup sẽ khó lòng thu hút được dòng vốn chất lượng cao.

TP.HCM vào Top 100 hệ sinh thái khởi nghiệp toàn cầu. Để đạt được điều này, thước đo không chỉ nằm ở số lượng startup, mà ở tỷ lệ doanh nghiệp có hoạt động đổi mới sáng tạo thực chất và số lượng bằng sáng chế được thương mại hóa. Với một startup, sự thành bại trong kỷ nguyên AI không nằm ở tốc độ lập trình, mà nằm ở tư duy chiến lược về cách họ chiếm lĩnh vị trí trong chuỗi giá trị toàn cầu.

- Theo ông, TP.HCM cần tận dụng vị thế Top 100 hệ sinh thái toàn cầu như thế nào để kết nối trực tiếp với các trung tâm công nghệ lớn trên thế giới?

- TS. Bùi Quang Xuân: Việc TP.HCM gia nhập Top 100 hệ sinh thái khởi nghiệp toàn cầu không đơn thuần là một thứ hạng, mà là sự xác lập 'vị thế đối tác' trên bản đồ kinh tế tri thức. Tuy nhiên, vị thế này sẽ là hữu danh vô thực nếu chúng ta không chuyển dịch từ tư duy 'tham gia' sang tư duy 'nút thắt kết nối' (Strategic Hub). Tôi đề xuất 3 chiến lược cốt lõi.

Thứ nhất, kiến tạo 'Hành lang kết nối công nghệ' (Technology Corridors). Chúng ta cần xác lập các liên kết song phương với các trung tâm công nghệ lớn (như Silicon Valley, Tel Aviv, Singapore) dựa trên cơ chế 'cùng thắng'. Thay vì là người đi xin hỗ trợ, TP.HCM phải đóng vai trò là cửa ngõ (gateway) giúp các tập đoàn công nghệ lớn tiếp cận thị trường Đông Nam Á thông qua các sản phẩm được phát triển từ chính hệ sinh thái Việt. Khi lợi ích của các trung tâm công nghệ thế giới gắn liền với sự thành công của doanh nghiệp tại TP.HCM, kết nối sẽ trở nên tự nhiên và bền vững.

Thứ hai, chuyển hóa 'Phòng thí nghiệm sống' (Living Lab). Thế giới đang khát khao những địa điểm thực nghiệm công nghệ mới. TP.HCM, với cơ chế đặc thù từ Nghị quyết 98, cần trở thành một 'Phòng thí nghiệm sống' cấp độ toàn cầu. Khi chúng ta cho phép các doanh nghiệp công nghệ lớn thử nghiệm các giải pháp AI, đô thị thông minh hay năng lượng xanh trong một khung pháp lý cởi mở (Sandbox), chúng ta không chỉ hút vốn mà đang trực tiếp hấp thụ tri thức, công nghệ lõi và phương pháp quản trị chuẩn quốc tế. Đây là cách kết nối sâu sắc nhất – kết nối qua giải quyết các thách thức đô thị.

Thứ ba, xây dựng 'Hệ sinh thái cộng sinh' (Symbiotic Ecosystem). Tôi đặc biệt nhấn mạnh mô hình 'Đại học khởi nghiệp' mà thành phố đang theo đuổi. Kết nối toàn cầu không chỉ diễn ra giữa chính phủ với chính phủ, mà phải diễn ra giữa Đại học – Viện nghiên cứu – Startup của Việt Nam với các mạng lưới tri thức tương ứng tại các trung tâm công nghệ toàn cầu. Nhà nước cần đóng vai trò kiến tạo (như mô hình Startup SG của Singapore), cung cấp cơ chế bảo lãnh rủi ro để startup Việt tự tin 'bước ra biển lớn' và ngược lại, đón dòng vốn từ các quỹ đầu tư mạo hiểm quốc tế đổ vào các dự án nghiên cứu trong nước.

TP.HCM không thể mãi là "công xưởng". Với tôi, vị thế Top 100 chính là điểm tựa chiến lược để chúng ta khẳng định năng lực làm chủ công nghệ. Nếu chúng ta chuẩn hóa môi trường quản trị theo chuẩn mực toàn cầu, không cần phải tìm kiếm kết nối, mà các trung tâm công nghệ lớn sẽ tự tìm đến TP.HCM. Đó chính là đỉnh cao của quản trị chiến lược: "Hữu xạ tự nhiên hương" thông qua năng lực thực thi và sự minh bạch về thể chế."