TS Nguyễn Thị Trúc Bạch: Chợ truyền thống cần thay đổi gì trước làn sóng mua sắm online?

Sự phát triển của siêu thị, cửa hàng tiện lợi, các sàn thương mại điện tử và hình thức mua sắm online đang thay đổi nhanh cách người dân mua hàng. Chỉ với một chiếc điện thoại, người mua có thể xem sản phẩm, so sánh giá, đặt hàng, thanh toán và nhận hàng tận nhà. Những lợi thế từng gắn với vị trí và sự thuận tiện của chợ truyền thống đang chịu sức ép từ một thị trường bán lẻ ngày càng được số hóa.

Nhưng chợ chưa bao giờ chỉ là nơi mua và bán. Qua nhiều thế hệ, chợ còn là không gian giao tiếp cộng đồng, nơi hình thành quan hệ giữa người bán với người mua, lưu giữ kinh nghiệm nghề nghiệp, tập quán và ký ức của cư dân đô thị. Khi người mua có thể đặt một mớ rau, con cá hay bữa ăn qua điện thoại, vấn đề không chỉ là chợ mất hay còn bao nhiêu khách. Công nghệ đang làm thay đổi chính cách con người “đi chợ”, đồng thời đặt ra câu hỏi những giá trị riêng của chợ sẽ được tiếp nối bằng hình thức nào.

Từ những thay đổi đó, năm 2025, TS Nguyễn Thị Trúc Bạch, Phó giám đốc phụ trách Trung tâm Nghiên cứu Văn hóa và Hội nhập, Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ, thực hiện nhiệm vụ khoa học “Chợ truyền thống tại Thành phố Hồ Chí Minh: Ký ức và hiện tại”, tập trung vào hai trường hợp chợ Bến Thành và chợ Phú Nhuận. Công trình đi sâu vào sinh kế của tiểu thương, quan hệ giữa người bán với người mua, sự thay đổi thói quen mua sắm và khả năng thích ứng của chợ trước những biến chuyển của đời sống đô thị.

Trong cuộc trao đổi dành riêng cho Một Thế Giới, TS Nguyễn Thị Trúc Bạch phân tích một thực tế đáng chú ý: người dân có thể ít đến chợ hơn nhưng chưa chắc đã ngừng mua hàng từ chợ. Điện thoại, mạng xã hội và dịch vụ giao hàng vừa tạo sức ép cạnh tranh, vừa có thể trở thành công cụ để tiểu thương giữ khách. Từ đó, câu chuyện về tương lai chợ truyền thống không chỉ là bảo tồn, mà còn là khả năng thích ứng với công nghệ và những thói quen tiêu dùng mới.

Muốn giữ ký ức chợ, người bán phải sống được bằng nghề

Trong quá trình khảo sát chợ Bến Thành và chợ Phú Nhuận, cuộc gặp hoặc câu chuyện nào khiến bà suy nghĩ nhiều nhất về tương lai của chợ truyền thống?

– TS Nguyễn Thị Trúc Bạch: Một câu chuyện tôi đặc biệt chú ý trong tư liệu nghiên cứu năm 2025 là việc một tiểu thương kinh doanh ăn uống ở chợ Bến Thành tiếp nối công việc của mẹ. Khi mẹ không còn đủ sức buôn bán, chị ra bán thay rồi gắn bó với nghề. Những người khách lâu năm của mẹ tiếp tục đến với hàng ăn ấy.

Tôi xin kể lại nội dung khái quát và giữ kín danh tính người tham gia nghiên cứu. Điều khiến tôi suy nghĩ là quá trình tiếp nối ấy bao gồm nhiều thứ hơn một sạp hàng hay cách chế biến món ăn. Đó còn là kinh nghiệm nhận biết khẩu vị, cách ứng xử với khách và uy tín đã tích lũy qua thời gian. Trong nghiên cứu văn hóa, có thể hiểu đây là sự trao truyền tri thức nghề và ký ức qua thực hành hằng ngày. Ký ức chợ được duy trì bởi những con người tiếp tục làm nghề, gặp gỡ và phục vụ nhau.

Tuy nhiên, tư liệu cũng ghi nhận những tiểu thương băn khoăn về người kế nghiệp. Tôi không xem việc con cháu lựa chọn nghề khác là sự quay lưng với truyền thống. Đó là lựa chọn nghề nghiệp cần được tôn trọng. Vấn đề nghiên cứu đặt ra là điều kiện nào giúp nghề buôn bán ở chợ tiếp tục có thu nhập, có khả năng học hỏi và có triển vọng để người trẻ tự nguyện tham gia.

Tương lai của ký ức chợ gắn với khả năng người làm nên ký ức ấy tiếp tục sống được bằng nghề. Vì vậy, bảo tồn cần quan tâm đồng thời đến không gian, tri thức nghề và điều kiện sinh kế. Tư liệu hóa câu chuyện của tiểu thương rất có ý nghĩa, nhưng cần đi cùng những hỗ trợ thiết thực để đời sống chợ được tiếp nối.

Từ những người mua bà đã tiếp xúc, điều gì khiến họ còn gắn bó với chợ và điều gì khiến họ rời đi? Có ghi nhận nào khác với hình dung ban đầu của bà?

– TS Nguyễn Thị Trúc Bạch: Tôi xin trả lời trong phạm vi tư liệu định tính của nghiên cứu. Sự gắn bó với chợ có thể đến từ những nhu cầu rất cụ thể: được trực tiếp lựa chọn hàng hóa, mua lượng vừa đủ cho bữa ăn, trao đổi cách chế biến và tìm đến người bán mình đã quen. Sự gần gũi về địa điểm cũng quan trọng. Với người sống quanh chợ, một lần mua hàng còn có thể là dịp gặp gỡ, hỏi thăm và duy trì quan hệ trong khu dân cư.

Ở chiều ngược lại, những yêu cầu về thời gian mua sắm, giá cả rõ ràng, nguồn gốc hàng hóa, vệ sinh và cách giải quyết khi sản phẩm có vấn đề có thể khiến người mua cân nhắc kênh khác. Đây là những vấn đề được nhận diện qua tư liệu khảo sát và trao đổi với các chủ thể ở chợ.

Một ghi nhận đáng chú ý là quan hệ mua bán có thể tiếp tục ngay cả khi người mua ít trực tiếp đến chợ hơn. Chẳng hạn, trong tư liệu trao đổi với đại diện quản lý chợ Bến Thành, có ghi nhận khách quen đặt hàng qua điện thoại hoặc mạng xã hội và nhận hàng qua dịch vụ giao hàng. Vì vậy, tôi thấy cần thận trọng với cách hình dung rằng mua online đồng nghĩa với cắt đứt quan hệ với chợ.

Ít đến chợ hơn chưa chắc có nghĩa là không còn mua hàng từ chợ. Cần phân biệt sự thay đổi nơi đặt hàng với sự thay đổi quan hệ giữa người mua và người bán. Điều này gợi ý rằng chợ có thể duy trì sự thân thuộc, đồng thời mở thêm cách phục vụ phù hợp với cuộc sống của khách hàng.

Không thể dùng một cách đổi mới cho mọi khu chợ

Chợ Bến Thành gắn nhiều với du lịch, còn chợ Phú Nhuận phục vụ nhu cầu dân sinh. Theo bà, điểm khác biệt nào khiến hai nơi cần những cách đổi mới riêng?

– TS Nguyễn Thị Trúc Bạch: Khác biệt quan trọng nằm ở mục đích đến chợ, nhịp độ mua sắm và quan hệ với khách hàng. Trong hai trường hợp nghiên cứu năm 2025, chợ Bến Thành thể hiện rõ vai trò biểu tượng đô thị và điểm đến của du khách; chợ Phú Nhuận nổi bật ở quan hệ với cư dân và nhu cầu mua sắm thường ngày. Đây là khác biệt về chức năng nổi trội, không phải ranh giới tuyệt đối. Chợ Bến Thành vẫn có hoạt động dân sinh, còn Phú Nhuận cũng có những giá trị văn hóa có thể giới thiệu với khách tham quan.

Với chợ Bến Thành, hướng đổi mới nên giúp du khách hiểu và trải nghiệm chợ thuận lợi hơn: thông tin chỉ dẫn dễ đọc, giá bán rõ ràng, cách giới thiệu nguồn gốc món ăn và hàng hóa, cùng dịch vụ phù hợp với những người lần đầu đến. Những câu chuyện về lịch sử chợ và nghề nghiệp của tiểu thương có thể làm sâu sắc trải nghiệm, nếu được kể đúng tư liệu và gắn với hoạt động buôn bán thực tế.

Với chợ Phú Nhuận, tôi ưu tiên sự thuận tiện của việc đi chợ hằng ngày: tiếp cận chợ, lối đi, vệ sinh, chất lượng hàng hóa và khả năng mua hàng theo nhu cầu của hộ gia đình. Dịch vụ nhận đặt hàng từ khách quen, chuẩn bị hàng trước hoặc giao trong khu vực gần chợ có thể được thử nghiệm theo khả năng của tiểu thương. Hoạt động trải nghiệm văn hóa nên được bố trí với quy mô và thời điểm phù hợp với chức năng dân sinh.

Cả hai nơi đều cần chất lượng phục vụ, sự minh bạch và điều kiện an toàn. Nhưng cách phối hợp các mục tiêu sẽ khác nhau. Đổi mới phù hợp bắt đầu từ câu hỏi chợ đang phục vụ ai và điều gì khiến họ muốn quay lại. Do đó, tôi không đề xuất áp dụng đồng loạt một công thức phát triển du lịch cho mọi chợ.

Chữ tín ở chợ thường được xây dựng qua quan hệ quen biết. Với người trẻ hoặc khách lần đầu đến mua, người bán cần làm gì để tạo được niềm tin khi chưa có mối quan hệ ấy?

– TS Nguyễn Thị Trúc Bạch: Quan hệ quen biết tạo ra một dạng vốn xã hội: người mua tin vào kinh nghiệm giao dịch đã có với người bán. Nhưng với người mới, niềm tin cần được xây dựng từ những điều họ có thể quan sát và kiểm tra ngay trong lần mua đầu tiên. Tôi cho rằng chữ tín cần được thể hiện bằng cách phục vụ nhất quán đối với cả khách quen lẫn khách mới.

Trước hết là rõ giá, rõ đơn vị tính và giải thích được chất lượng, nguồn gốc hàng hóa trong phạm vi người bán có căn cứ. Tiếp đến là để khách được lựa chọn, hỏi thông tin hoặc từ chối mua một cách thoải mái. Với hàng hóa phù hợp, việc nói rõ cách đổi trả, tiếp nhận phản ánh và đầu mối liên hệ sau mua sẽ giúp khách yên tâm hơn. Mã QR hay trang bán hàng chỉ hỗ trợ cung cấp thông tin; sự trung thực và trách nhiệm trong giao dịch mới tạo nên uy tín.

Tư liệu phỏng vấn đại diện quản lý chợ Phú Nhuận năm 2025 có đề cập việc hướng dẫn tiểu thương lưu chứng từ nguồn hàng và quan tâm hơn đến xử lý phản ánh về chất lượng sản phẩm. Tôi xem đây là những gợi ý đáng chú ý về việc kết hợp quan hệ thân tình với cách bảo đảm quyền lợi rõ ràng hơn cho khách. Ghi nhận đó chưa có nghĩa mọi quầy hàng đã thực hiện đồng đều hoặc hiệu quả đã được đo lường.

Về văn hóa mặc cả, cần tôn trọng sự tự nguyện của cả hai phía. Có người thích trao đổi giá như một phần trải nghiệm; cũng có người muốn biết ngay mức giá để quyết định. Việc công khai giá có thể giúp nhiều người tiếp cận chợ dễ dàng hơn mà vẫn giữ được sự cởi mở trong giao tiếp. Một người lần đầu đến chợ cần được mua bán an tâm ngay cả khi chưa quen ai. Khi trải nghiệm đầu tiên đủ rõ ràng và dễ chịu, quan hệ quen biết mới có điều kiện hình thành.

Chuyển đổi số phải bắt đầu từ việc tiểu thương làm được

Trong nghiên cứu, bà đề xuất mô hình kết hợp mua bán trực tiếp, online và trải nghiệm văn hóa. Với một tiểu thương lớn tuổi, ít vốn, bước đầu tiên khả thi nhất là gì? Họ cần được hỗ trợ như thế nào để tham gia?

– TS Nguyễn Thị Trúc Bạch: Trong đề tài, tôi gợi mở mô hình kết hợp giao dịch tại chợ, giao dịch số và trải nghiệm văn hóa. Đây là đề xuất cần được thử nghiệm và đánh giá; ba thành phần cũng không nhất thiết phải được triển khai cùng lúc ở từng sạp. Với tiểu thương lớn tuổi, ít vốn, điểm khởi đầu nên là một việc nhỏ giải quyết đúng nhu cầu bán hàng của họ.

Chẳng hạn, nếu người bán đã có điện thoại và khách quen, có thể thử nhận đặt hàng qua cuộc gọi hoặc một ứng dụng nhắn tin quen thuộc. Người mua biết hôm nay có mặt hàng gì, mức giá ra sao, khi nào có thể đến lấy. Nếu tổ chức giao hàng thì phải làm rõ phạm vi, chi phí và trách nhiệm giữa các bên. Đây là một cách thử mở rộng quan hệ mua bán sẵn có, với mức đầu tư ban đầu phù hợp khả năng của hộ kinh doanh.

Người hỗ trợ có thể là con cháu nếu gia đình có điều kiện, hoặc đầu mối hỗ trợ tại chợ. Việc hướng dẫn nên diễn ra ngay trên thao tác cần dùng: chụp một ảnh đúng sản phẩm, ghi giá, xác nhận đơn và kiểm tra thanh toán. Quan trọng là có người đồng hành khi phát sinh khó khăn. Cũng cần tính chi phí đóng gói, giao hàng và thời gian bỏ ra để biết một đơn hàng có thực sự mang lại thu nhập hay không.

Tư liệu năm 2025 cho thấy mức độ tiếp cận công nghệ giữa các tiểu thương không giống nhau; trong phỏng vấn tại Phú Nhuận cũng có ghi nhận sự hỗ trợ của người thân và đơn vị quản lý. Vì vậy, thiết kế hỗ trợ nên bắt đầu từ năng lực và điều kiện cụ thể, tôn trọng lựa chọn tham gia. Với phần trải nghiệm văn hóa, người bán có thể giới thiệu một câu chuyện xác thực về món hàng vào lúc thuận tiện, nếu họ mong muốn.

Tiêu chí của một bước chuyển đổi phù hợp là người bán sử dụng được, thấy có ích và duy trì được trong công việc hằng ngày. Từ bước nhỏ đó mới có cơ sở cân nhắc mở rộng.

Khi phát triển chợ thành điểm đến văn hóa, làm sao để tiểu thương tăng thu nhập và người dân vẫn thuận tiện mua sắm hằng ngày? Theo bà, cần tránh những điều gì trong quá trình này?

– TS Nguyễn Thị Trúc Bạch: Theo tôi, cần đặt chức năng dân sinh và khả năng duy trì nghề của tiểu thương vào ngay từ khâu thiết kế hoạt động du lịch. Giá trị văn hóa của chợ được tạo ra trong đời sống mua bán thực tế. Vì vậy, phát triển điểm đến cần giúp đời sống ấy được duy trì và có thêm cơ hội, đồng thời bảo đảm điều kiện vệ sinh, an toàn và sự thuận tiện cho cư dân.

Có thể thử những hoạt động quy mô nhỏ gắn với hàng hóa và kỹ năng đang có: giới thiệu món ăn, tìm hiểu cách lựa chọn nguyên liệu, nghe câu chuyện nghề hoặc khám phá một phần lịch sử chợ. Tuyến đi, giờ tổ chức và số người tham gia cần được bàn với đơn vị quản lý, tiểu thương và cư dân để hạn chế ảnh hưởng đến giờ mua sắm thường ngày. Nếu có hoạt động trải nghiệm tạo doanh thu, cần thỏa thuận minh bạch phần công việc và lợi ích của người trực tiếp tham gia.

Tôi đặc biệt lưu ý phải theo dõi thu nhập còn lại sau chi phí, cùng khả năng tiếp tục kinh doanh của các hộ. Một nơi có thêm khách nhưng phí vận hành tăng nhanh, người bán phải dành nhiều thời gian phục vụ tham quan mà thu nhập không cải thiện thì chưa thể xem là thành công. Cũng cần lắng nghe những hộ ít được hưởng lợi, để cơ hội tham gia không chỉ tập trung vào một số sạp có vị trí thuận lợi.

Những điều nên tránh là thu hẹp quá mức hàng hóa thiết yếu; để hoạt động tham quan cản trở mua sắm; làm tăng chi phí vượt sức chịu đựng của hộ kinh doanh; hoặc kể những câu chuyện không có căn cứ chỉ để hấp dẫn du khách. Việc sử dụng hình ảnh, câu chuyện và tri thức nghề của tiểu thương cần có sự đồng thuận. Thước đo quan trọng là tiểu thương có thêm cơ hội sống bằng nghề và cư dân vẫn thấy chợ hữu ích trong đời sống hằng ngày. Khi đạt được điều đó, trải nghiệm văn hóa mới có nền tảng bền vững.

Nếu thí điểm, tôi nghiêng về chợ Phú Nhuận

Nếu được chọn một ngôi chợ để thí điểm đổi mới trong một năm, bà sẽ ưu tiên thay đổi điều gì và dựa vào kết quả nào để đánh giá thành công?

– TS Nguyễn Thị Trúc Bạch: Nếu đặt đây là một tình huống lựa chọn phục vụ nghiên cứu, tôi nghiêng về chợ Phú Nhuận, với điều kiện có khảo sát cập nhật, sự đồng thuận của các bên và các thủ tục cần thiết. Lý do là trường hợp này cho phép xem xét khá rõ mối liên hệ giữa đổi mới cách phục vụ, sinh kế tiểu thương và nhu cầu của cư dân. Lựa chọn ấy không hàm ý đã có một đề án được phê duyệt, cũng không thay thế việc đánh giá điều kiện thực tế trước triển khai.

Với một thí điểm kéo dài một năm như tình huống được đặt ra, ưu tiên tôi đề xuất là cải thiện khả năng mua hàng thuận tiện và đáng tin cậy từ những sạp đang hoạt động. Có thể bắt đầu với một nhóm hộ tự nguyện: làm rõ thông tin sản phẩm và giá, thống nhất cách tiếp nhận phản ánh, thử nhận đặt hàng trước bằng công cụ quen thuộc. Những yêu cầu thiết yếu về vệ sinh, lối đi và an toàn cần được đơn vị có trách nhiệm rà soát đồng thời. Trải nghiệm văn hóa có thể được bổ sung ở quy mô nhỏ, phù hợp với việc buôn bán.

Trước khi thực hiện cần ghi nhận tình hình ban đầu. Trong quá trình thử nghiệm, tôi đề xuất theo dõi ba nhóm kết quả. Về sinh kế, xem thu nhập sau chi phí, thời gian lao động và khả năng duy trì cách làm mới của từng hộ. Về người mua, xem mức độ thuận tiện, khách quay lại, sự hài lòng và cách phản ánh được giải quyết. Về đời sống chợ, xem sự tham gia của tiểu thương, khả năng mua sắm của cư dân và việc tiếp tục thực hành những tri thức, quan hệ vốn làm nên nét riêng của chợ.

Cuối năm, cần so sánh với tình hình ban đầu, lưu ý mùa vụ và các thay đổi khác có thể tác động đến kết quả. Nếu có điều kiện, nên đối chiếu thêm với nhóm hộ tương đồng chưa tham gia và tìm hiểu lý do những người bỏ cuộc. Không nên quy mọi thay đổi doanh thu cho tác động của thí điểm.

Một năm có thể giúp đánh giá tính khả thi và kết quả bước đầu, còn tính bền vững cần được theo dõi lâu hơn. Chỉ khi biết cách làm nào có ích, cho ai và trong điều kiện nào, chúng ta mới có cơ sở cân nhắc nhân rộng.

Cảm ơn bà về cuộc trao đổi!

Chợ Sài Gòn còn gì ngoài chuyện mua bán?

Nhà báo Cù Mai Công: 'Chợ Sài Gòn sống dài dài nhờ chữ tín'