TS. Nguyễn Văn Đắng: Công nghệ blockchain có thể cải tiến ngành nước
Công nghệ Blockchain từng được biết đến như nền tảng công nghệ đứng sau tiền mã hóa, nhưng vài năm gần đây, khái niệm này đã vượt ra khỏi lĩnh vực tài chính để thâm nhập vào nhiều ngành kinh tế.
Đối với ngành cấp nước, giá trị của blockchain không nằm ở việc tạo ra một hệ thống hoàn toàn mới, mà ở khả năng gia tăng niềm tin đối với dữ liệu, yếu tố ngày càng trở thành "tài sản" quan trọng trong quản trị hạ tầng đô thị. Tuy nhiên, theo TS. Nguyễn Văn Đắng, Phó Tổng Giám đốc SAWACO, công nghệ blockchain chỉ thực sự có ý nghĩa khi được áp dụng đúng bài toán và trở thành một mắt xích trong hệ sinh thái chuyển đổi số, thay vì được xem là mục tiêu tự thân.
Công nghệ blockchain không thay thế cơ sở dữ liệu, mà bổ sung niềm tin cho dữ liệu
Trong làn sóng chuyển đổi số, blockchain thường được nhắc đến như một công nghệ có thể thay đổi cách thức lưu trữ và quản lý dữ liệu. Không ít người cho rằng blockchain sẽ dần thay thế các cơ sở dữ liệu truyền thống trong doanh nghiệp. Tuy nhiên, theo TS. Nguyễn Văn Đắng, đây là một cách hiểu chưa đầy đủ.
Ông nhấn mạnh: "Blockchain không thay thế cơ sở dữ liệu truyền thống. Cơ sở dữ liệu tối ưu cho tốc độ xử lý, còn blockchain tối ưu cho minh bạch, truy xuất nguồn gốc và tính bất biến của dữ liệu khi nhiều tổ chức cùng chia sẻ thông tin”.
Nhận định này phản ánh đúng bản chất của blockchain. Các hệ quản trị cơ sở dữ liệu (Database Management System - DBMS) vẫn là lựa chọn tối ưu khi doanh nghiệp cần xử lý hàng triệu giao dịch trong thời gian ngắn, chẳng hạn như ghi chỉ số đồng hồ nước, tính tiền nước hay quản lý thông tin khách hàng. Trong khi đó, blockchain không cạnh tranh về tốc độ, mà tạo ra một cơ chế lưu trữ đặc biệt, nơi mọi thay đổi đều được ghi nhận, không thể chỉnh sửa hay xóa bỏ mà không để lại dấu vết.
Đối với ngành nước, điều này có ý nghĩa đặc biệt. Đây là lĩnh vực có sự tham gia của nhiều chủ thể: Doanh nghiệp cấp nước, cơ quan quản lý nhà nước, đơn vị kiểm toán, các tổ chức đánh giá môi trường và cuối cùng là người dân, vốn là những người trực tiếp sử dụng dịch vụ.
Khi dữ liệu được chia sẻ giữa nhiều bên, câu hỏi lớn nhất không còn là "dữ liệu ở đâu" mà là "dữ liệu có đáng tin cậy hay không". Blockchain giải quyết đúng bài toán này bằng cách tạo ra một "sổ cái" mà mọi thay đổi đều có thể truy xuất nguồn gốc.
Ví dụ, nếu kết quả kiểm định chất lượng nước tại một nhà máy được ghi nhận trên blockchain, mọi lần lấy mẫu, thời gian đo, người thực hiện và kết quả phân tích đều được lưu vết. Điều này giúp quá trình kiểm toán hay giải quyết khiếu nại trở nên minh bạch hơn rất nhiều so với việc chỉ dựa vào dữ liệu lưu trong một máy chủ nội bộ.
Nói cách khác, blockchain không làm cho hệ thống vận hành nhanh hơn, nhưng giúp dữ liệu trở nên đáng tin cậy hơn. Trong thời kì chuyển đổi số, niềm tin vào dữ liệu nhiều khi còn quan trọng không kém chính dữ liệu đó.
Chỉ ứng dụng blockchain khi bài toán thực sự cần đến nó
Nếu blockchain có nhiều ưu điểm, liệu ngành nước có nên đưa công nghệ này vào mọi quy trình quản lý? Câu trả lời của TS. Nguyễn Văn Đắng là cần chọn lọc. Ông cho rằng: "Blockchain chỉ nên áp dụng khi bài toán thực sự cần đến niềm tin phân tán, truy xuất nguồn gốc và dữ liệu không thể sửa đổi”. Quan trọng hơn, ông nhấn mạnh nguyên tắc: "Có bài toán rồi mới chọn công nghệ, không chọn công nghệ rồi mới đi tìm bài toán”.
Đây cũng là bài học mà nhiều doanh nghiệp trên thế giới đã rút ra sau giai đoạn "chạy theo xu hướng" blockchain cách đây vài năm. Không ít dự án được triển khai chỉ vì công nghệ mới, nhưng sau đó phải dừng lại vì không tạo ra giá trị thực tế.
Theo TS. Đắng, ngành nước nên ưu tiên blockchain ở những lĩnh vực mà yêu cầu về tính minh bạch và truy xuất nguồn gốc là yếu tố cốt lõi. Đó có thể là nhật kí chất lượng nước, nơi toàn bộ quá trình kiểm nghiệm được lưu giữ xuyên suốt; hồ sơ thiết bị và lịch sử bảo trì mạng lưới cấp nước để đảm bảo không xảy ra tình trạng chỉnh sửa thông tin sau khi sự cố phát sinh; dữ liệu phục vụ kiểm toán; hay các giao dịch liên quan đến tín chỉ môi trường trong tương lai.
Ngược lại, nhiều hệ thống đang hoạt động hiệu quả như phần mềm tính cước, quản lý khách hàng, quản trị doanh nghiệp (ERP) hay kế toán nội bộ không nhất thiết phải chuyển sang blockchain. Các cơ sở dữ liệu truyền thống vẫn đáp ứng tốt yêu cầu về tốc độ, chi phí và khả năng mở rộng.
Quan điểm này cũng phản ánh một nguyên tắc quan trọng trong chuyển đổi số: Công nghệ chỉ là phương tiện. Giá trị thực sự nằm ở việc giải quyết được vấn đề của tổ chức. Nếu không xác định rõ bài toán ngay từ đầu, blockchain rất dễ trở thành một khoản đầu tư tốn kém nhưng không mang lại hiệu quả tương xứng.
Blockchain chỉ là một mảnh ghép trong hệ sinh thái chuyển đổi số
Trong nhiều hội thảo công nghệ, blockchain thường được quảng bá như giải pháp có thể tạo ra cuộc cách mạng trong quản trị hạ tầng. Tuy nhiên, kinh nghiệm quốc tế lại cho thấy thực tế thận trọng hơn nhiều.
Theo TS. Nguyễn Văn Đắng, một số quốc gia và doanh nghiệp đã thử nghiệm blockchain trong quản lý nước nhưng phần lớn vẫn dừng ở quy mô thí điểm. Bài học quan trọng nhất không nằm ở bản thân blockchain, mà ở việc chuẩn hóa dữ liệu và tích hợp blockchain với AI, IoT, Digital Twin và điện toán đám mây.
Điều đó có nghĩa blockchain không hoạt động độc lập. Muốn blockchain phát huy hiệu quả, trước hết phải có hệ thống cảm biến IoT đủ tin cậy để thu thập dữ liệu. Phải có đồng hồ nước thông minh (Smart Meter) để truyền dữ liệu theo thời gian thực. Phải có nền tảng điện toán đám mây để lưu trữ và chia sẻ dữ liệu. AI sẽ giúp phân tích xu hướng tiêu thụ nước, phát hiện rò rỉ hoặc dự báo nhu cầu. Digital Twin sẽ mô phỏng toàn bộ mạng lưới cấp nước nhằm hỗ trợ vận hành.
Trong bức tranh đó, blockchain chỉ đảm nhiệm một vai trò rất cụ thể: Xác thực dữ liệu, lưu vết lịch sử và tạo dựng niềm tin giữa các bên. Điều này cũng cho thấy, đầu tư blockchain mà không có nền tảng dữ liệu tốt sẽ khó tạo ra giá trị. Một hệ thống blockchain chỉ có thể bảo đảm tính bất biến của dữ liệu, chứ không thể biến dữ liệu kém chất lượng thành dữ liệu chính xác.
Vì vậy, ưu tiên hàng đầu của ngành nước trong giai đoạn hiện nay không phải là chạy theo một công nghệ mới, mà là chuẩn hóa quy trình thu thập dữ liệu, xây dựng các kho dữ liệu thống nhất và kết nối các hệ thống vận hành hiện có.
Khi nền móng dữ liệu đủ vững, blockchain sẽ phát huy đúng vai trò của mình như một lớp công nghệ gia tăng tính minh bạch, thay vì trở thành một "chiếc áo công nghệ" khoác lên các quy trình chưa được chuẩn hóa.
Trong tương lai, khi ngành nước tiến tới mô hình quản trị dựa trên dữ liệu thời gian thực, blockchain có thể sẽ trở thành một thành phần quan trọng của hạ tầng số. Nhưng như TS. Nguyễn Văn Đắng nhấn mạnh, điều cần hướng tới không phải là ứng dụng blockchain bằng mọi giá, mà là xây dựng một hệ sinh thái chuyển đổi số lấy dữ liệu làm nền tảng, nơi mỗi công nghệ đều được lựa chọn vì giá trị thực tiễn mà nó mang lại cho công tác quản trị và phục vụ người dân.