TS. Trần Văn Bình: 'Xây dựng sàn đấu giá cà phê, đưa nông dân thoát cảnh bị ép giá'
Với người trồng cà phê, được mùa chưa chắc đã vui nếu giá xuống thấp; khi giá tăng, sản lượng lại có thể giảm vì thời tiết và chi phí sản xuất.
Nghịch lí “được mùa, mất giá; được giá, mất mùa” còn gắn với một bài toán căn bản hơn: người nông dân làm ra hạt cà phê nhưng chưa chắc có đủ thông tin và quyền thương lượng để quyết định giá bán.
Trao đổi với phóng viên Một Thế Giới, TS. Trần Văn Bình (từng công tác tại Sở TN- MT tỉnh Gia Lai (cũ), hiện là Phó tổng giám đốc Công ty Wynthor Commodities), chia sẻ về đề án xây dựng sàn giao dịch, đấu giá cà phê nhằm minh bạch hóa quá trình hình thành giá và mở rộng cơ hội mua bán trực tiếp.
Gỡ nút thắt trong thu mua và hình thành giá
-Thưa TS. Trần Văn Bình, Wynthor Commodities đang xây dựng đề án sàn giao dịch, đấu giá cà phê. Ông có thể chia sẻ cụ thể về mô hình hoạt động, cơ chế mua bán, giao nhận hàng hóa và những điều kiện mà người mua, người bán cần đáp ứng khi tham gia sàn?
TS. Trần Văn Bình: Mục tiêu của chúng tôi là xây dựng một sàn giao dịch để người trồng cà phê có thể tiếp cận trực tiếp với người mua, thay vì phải phụ thuộc hoàn toàn vào các tầng trung gian như hiện nay.
Chẳng hạn, nông dân có cà phê muốn bán thì đưa thông tin lên sàn. Người mua đưa ra mức giá có thể chấp nhận, các bên tiến hành giao dịch theo cơ chế của sàn. Nếu người bán đưa ra mức giá 100.000 đồng/kg, người mua có thể trả giá 105.000 đồng/kg. Việc mua bán sẽ dựa trên mức giá được các bên chấp thuận, thay vì người trồng cà phê chỉ có một lựa chọn là bán cho thương lái tại địa phương.
Để làm được điều đó, sàn phải có cơ chế kiểm soát chất lượng, xác định nguồn gốc và tổ chức giao nhận hàng hóa. Cà phê cần được phân loại theo các tiêu chuẩn cụ thể, chẳng hạn kích cỡ hạt 14, 16 hoặc 20, cũng như nguồn gốc và vùng trồng. Người mua phải biết mình mua loại cà phê nào, chất lượng ra sao và hàng hóa được giao nhận theo điều kiện nào.
Chúng tôi cũng tính đến việc kết nối với ngân hàng để hỗ trợ nhu cầu vốn của người mua. Đối với người bán, cơ chế đặt cọc hoặc ký quỹ có thể được áp dụng theo tỉ lệ phù hợp, chẳng hạn 10-20%, nhằm bảo đảm trách nhiệm thực hiện giao dịch của các bên.
Bên cạnh hệ thống giao dịch, doanh nghiệp phải chuẩn bị kho hàng, kiểm định chất lượng và truy xuất nguồn gốc. Nếu không giải quyết được các khâu này thì sàn khó có thể vận hành hiệu quả, bởi giao dịch cà phê không chỉ dừng ở việc thỏa thuận giá mà còn phải bảo đảm hàng hóa thực tế đúng với cam kết.
- Ông đã có gần 30 năm gắn bó với Tây Nguyên và khoảng 10 năm theo đuổi ý tưởng xây dựng sàn giao dịch cà phê. Những trải nghiệm trong quá trình công tác, nghiên cứu thị trường và tìm hiểu mô hình giao dịch tại các quốc gia sản xuất cà phê đã tác động như thế nào đến quyết định phát triển dự án này?
TS. Trần Văn Bình: Tôi có thời gian dài làm việc, nghiên cứu tại Tây Nguyên và quan tâm đến thị trường cà phê. Trong quá trình đó, tôi nhận thấy cần có một phương thức giao dịch giúp người trồng cà phê chủ động hơn trong việc bán sản phẩm của mình.
Tôi đã theo đuổi ý tưởng này gần 10 năm. Trong quá trình nghiên cứu, tôi tìm hiểu các mô hình giao dịch hàng hóa tại một số quốc gia, trong đó có Ethiopia và Indonesia. Việc tìm hiểu thực tế giúp tôi có thêm cơ sở để nghiên cứu khả năng áp dụng mô hình giao dịch phù hợp với điều kiện Việt Nam.
Tôi cũng dành thời gian nghiên cứu về cà phê và hoạt động giao dịch hàng hóa. Sau khi nghỉ công tác nhà nước năm 2007, tôi học tiến sĩ, tham gia giảng dạy tại Học viện Hành chính Quốc gia và một số cơ sở khác, đồng thời tiếp tục nghiên cứu về lĩnh vực này.
Điều tôi quan tâm là làm sao để người trồng cà phê có thêm thông tin về thị trường, có cơ hội tiếp cận nhiều người mua và chủ động hơn trong việc quyết định giá bán. Khi giao dịch được tổ chức minh bạch, các bên có thể nhìn thấy mức giá và điều kiện mua bán rõ ràng hơn.
- Từ thực tiễn tại các vùng trồng cà phê, ông đánh giá như thế nào về những bất cập trong khâu thu mua, hình thành giá và các tầng trung gian hiện nay? Wynthor Commodities đang chuẩn bị những điều kiện gì về hệ thống kho, kiểm định chất lượng và truy xuất nguồn gốc để bảo đảm hoạt động mua bán, giao nhận cà phê trên sàn?
TS. Trần Văn Bình: Một vấn đề mà người trồng cà phê gặp phải là sự phụ thuộc vào thương lái và nguồn vốn ứng trước. Khi cần tiền để đầu tư sản xuất hoặc trang trải chi phí, nông dân có thể nhận tiền trước rồi cam kết bán cà phê với một mức giá nhất định. Ví dụ, người trồng nhận ứng trước 500 triệu đồng và thỏa thuận bán cà phê với giá 70.000 đồng/kg. Khi đến vụ thu hoạch, nếu giá thị trường thay đổi, họ có thể không còn nhiều khả năng lựa chọn người mua hoặc thương lượng lại giá.
Tôi cho rằng cần tạo thêm cơ hội để người trồng cà phê tiếp cận thị trường và nhiều đối tác hơn. Sàn giao dịch được xây dựng với mục tiêu đó, giúp việc chào mua, chào bán và hình thành giá có cơ sở rõ ràng hơn.
Việt Nam là nước sản xuất cà phê Robusta với sản lượng lớn. Giá cà phê trong nước cũng chịu tác động từ diễn biến thị trường quốc tế, trong đó có hoạt động giao dịch trên sàn London. Vì vậy, người trồng cà phê cần có thêm thông tin và công cụ để hiểu thị trường, thay vì chỉ dựa vào giá do người mua tại địa phương đưa ra.
Về phía doanh nghiệp, chúng tôi đang chuẩn bị các điều kiện để tổ chức hoạt động giao dịch, bao gồm hệ thống kho, kiểm tra chất lượng và truy xuất nguồn gốc. Doanh nghiệp cũng phát triển mạng lưới hoạt động tại Hà Nội và các địa bàn trồng cà phê như Đắk Lắk, Gia Lai.
Việc xây dựng sàn đòi hỏi phải tổ chức được quy trình từ khi hàng hóa được đưa lên giao dịch đến lúc kiểm định, lưu kho và giao cho người mua. Các tiêu chuẩn về chất lượng, kích cỡ hạt và xuất xứ phải được xác định rõ để hạn chế tranh chấp, bảo đảm người mua nhận đúng hàng hóa đã thỏa thuận.
Cần hoàn thiện hành lang pháp lí để sàn vận hành
- Ông từng đề cập đến những vướng mắc về thể chế, chính sách đối với hoạt động giao dịch hàng hóa tại Việt Nam. Xin ông phân tích cơ sở pháp lí để triển khai sàn giao dịch cà phê trong bối cảnh hiện nay, cũng như vai trò của Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh mà ông kỳ vọng sẽ được ban hành đối với dự án?
TS. Trần Văn Bình: Việc triển khai sàn giao dịch phải căn cứ vào quy định pháp luật hiện hành, đồng thời đáp ứng những điều kiện về tổ chức, vận hành và quản lí hoạt động giao dịch hàng hóa.
Theo những gì tôi nghiên cứu, các quy định liên quan đến hoạt động này đã được điều chỉnh qua nhiều giai đoạn. Tuy nhiên, khi đưa một mô hình giao dịch mới vào thực tế, doanh nghiệp vẫn phải làm rõ các điều kiện pháp lí áp dụng cho từng loại hình hoạt động, từ giao dịch hàng hóa, đấu giá đến giao nhận và thanh toán.
Chúng tôi đang xây dựng đề án và tìm hiểu các yêu cầu cấp phép đối với nền tảng giao dịch, đấu giá cà phê. Đây là công việc cần được thực hiện thận trọng, bởi sàn không chỉ là nơi kết nối người mua và người bán mà còn liên quan đến trách nhiệm của các bên, việc bảo đảm thực hiện hợp đồng và quản lí hàng hóa.
Tôi kỳ vọng hành lang pháp lí về giao dịch hàng hóa phái sinh sẽ tiếp tục được hoàn thiện, tạo cơ sở rõ ràng hơn cho hoạt động giao dịch hàng hóa tại Việt Nam. Khi có quy định đầy đủ, doanh nghiệp sẽ thuận lợi hơn trong việc xác định mô hình hoạt động, điều kiện tham gia thị trường và phương án kết nối với các thị trường khác.
Tuy nhiên, việc triển khai dự án vẫn phải tuân thủ các quy định đang có hiệu lực. Những điều kiện cụ thể về vốn, giao nhận hàng hóa, cấp phép và thời gian vận hành cần được xác định theo đúng văn bản pháp luật áp dụng, không thể chỉ dựa trên kỳ vọng về chính sách trong tương lai.
-Đề án sàn giao dịch cà phê hiện đã được triển khai đến giai đoạn nào? Những điều kiện nào cần được hoàn thiện để sàn có thể vận hành, và kế hoạch đưa sàn vào hoạt động đầu năm 2027 của Wynthor Commodities sẽ phụ thuộc vào những yếu tố nào?
TS. Trần Văn Bình: Hiện chúng tôi đang xây dựng đề án, chuẩn bị các điều kiện cần thiết về hệ thống giao dịch, kho hàng, kiểm định chất lượng, truy xuất nguồn gốc và cơ chế phối hợp giữa các bên tham gia.
Để sàn có thể vận hành, ngoài việc hoàn thiện nền tảng công nghệ, doanh nghiệp phải giải quyết các yêu cầu liên quan đến pháp lí, tổ chức giao dịch, thanh toán và giao nhận hàng hóa. Người mua, người bán cũng cần có quy trình rõ ràng để thực hiện các nghĩa vụ đã cam kết.
Mục tiêu của chúng tôi là đưa sàn vào hoạt động đầu năm 2027 nếu các điều kiện được hoàn thiện thuận lợi. Tiến độ thực tế sẽ phụ thuộc vào việc hoàn thành đề án, đáp ứng yêu cầu pháp lí và chuẩn bị đầy đủ các điều kiện vận hành.
Chúng tôi muốn xây dựng một mô hình giao dịch có thể hoạt động thực chất, giúp người trồng cà phê có thêm lựa chọn trong việc bán sản phẩm, đồng thời tạo điều kiện để các doanh nghiệp mua hàng tiếp cận nguồn cung với thông tin rõ ràng về giá cả, chất lượng và nguồn gốc.
