Tự động hóa do AI đang cấu trúc quản trị các nước thế nào?

Từ việc cắt giảm nhân sự hành chính quy mô lớn cho đến ứng dụng hệ thống nhắm mục tiêu tự động trên chiến trường, công nghệ tự động hóa do trí tuệ nhân tạo đang thay thế dần vai trò quyết định của con người. Dù mang lại những lời hứa hẹn về hiệu suất làm việc, sự trỗi dậy của các hệ thống thuật toán trong quản trị công và quân sự cũng đồng thời đặt ra những rủi ro sâu sắc về tính minh bạch, đạo đức và sự an toàn của xã hội.

Tự động hóa quân sự và sự thay đổi của chiến tranh hiện đại

Vào tháng 4, Cơ quan Dịch vụ Công (GSA) của Mỹ đã công bố kế hoạch tự động hóa 1 triệu giờ làm việc mỗi năm, sau khi cắt giảm gần 40% nhân sự kể từ tháng 10 năm 2024. Sự thu hẹp lực lượng lao động này cũng đang diễn ra trên khắp các cơ quan chính quyền. Trong khi Bộ Hiệu suất Chính phủ (DOGE) do tỷ phú Elon Musk lãnh đạo có thể đã lùi lại với tư cách là một nền tảng chính thức, cơ quan này vẫn tiếp tục luân chuyển nhân sự làm việc xuyên suốt nhiều bộ ngành và thúc đẩy nhanh hơn quá trình tự động hóa.

Washington từng áp dụng tự động hóa quy mô lớn trong Thế chiến II để quản lý các tập dữ liệu quân sự khổng lồ, trước khi mở rộng sang bộ máy hành chính thời hậu chiến. Tuy nhiên, khác với những làn sóng trước đây, AI đang làm giảm lượng lớn việc làm trong cả khu vực nhà nước và tư nhân mà không hề tạo ra các vai trò thay thế tương đương.

Những hệ thống máy tính hiện đang can thiệp vào các chức năng cốt lõi gắn liền với thẩm quyền của nhà nước, bao gồm cả việc sử dụng lực lượng quân sự. Báo cáo về hệ thống thông minh Maven của Lầu Năm Góc, được triển khai trong cuộc xung đột Iran năm 2026, cho thấy mức độ tiến bộ của những công nghệ này. Ra mắt vào năm 2017, Maven là một mạng lưới do nhà thầu xây dựng dưới sự dẫn dắt của Palantir Technologies, kết hợp cùng Microsoft và Amazon. Nó thu thập hình ảnh vệ tinh, dữ liệu máy bay không người lái, radar, cảm biến hồng ngoại và hàng chục nguồn thông tin khác.

Các thuật toán thị giác máy tính sẽ phân loại mục tiêu trên chiến trường, đi kèm một hệ thống đề xuất nhiệm vụ AI để đưa ra các lựa chọn tấn công. Hai thập kỷ trước, nhiệm vụ này cần đến hàng nghìn nhân sự để hoàn thành, nhưng nay có thể được thực hiện bởi một nhóm nhỏ người vận hành chỉ trong vài giây. Một quan chức tình báo chia sẻ với trang Wired rằng số lượng nhắm mục tiêu đã tăng từ mức dưới 100 trước khi có Maven lên mức hơn 5.000 mỗi ngày trong cuộc chiến Iran.

Lầu Năm Góc đã yêu cầu 54 tỉ USD trong ngân sách năm 2027 để phát triển các hệ thống tự trị và vận hành từ xa, bao gồm cả chương trình thống trị máy bay không người lái. Đây là tín hiệu rõ ràng cho thấy Washington có ý định giảm sự can thiệp của con người vào chiến tranh, khi quân số liên tục giảm 64% trong giai đoạn từ 1968 đến 2025. Israel, Nga và Trung Quốc cũng đang cạnh tranh khốc liệt để nâng cao năng lực hệ thống tự trị. Sự suy giảm thẩm định của con người gây sức ép lên các nguyên tắc phân biệt, tính tương xứng và phòng ngừa trong luật nhân đạo quốc tế, khiến việc truy cứu trách nhiệm khi xảy ra sai sót trở nên vô cùng khó khăn.

Sự xâm nhập của AI vào hệ thống tư pháp và hành chính công

Sự chuyển dịch sang các hệ thống máy học mang lại những tác động sâu sắc đối với khu vực dân sự. Các chức năng cốt lõi của nhà nước như thực thi pháp luật, quy trình pháp lý và ra quyết định hành chính hiện được đặc trưng bởi quá trình tự động hóa quy mô lớn với quyền tự trị ngày càng tăng. Những người ủng hộ cho rằng máy móc có thể giảm sai sót của con người và định kiến chính trị, đồng thời đưa ra các quyết định nhanh chóng, nhất quán hơn.

Tại quốc gia Đông Nam Âu Albania, Diella xuất hiện như một "bộ trưởng ảo" phụ trách giải quyết tham nhũng trong nội các của Thủ tướng Edi Rama vào năm 2025. Chạy trên các mô hình của OpenAI và hạ tầng đám mây của Microsoft, hệ thống này được nhiều người coi là một dấu hiệu tiến bộ, giúp mang lại cho quản trị thuật toán một bộ mặt đại chúng dễ tiếp cận.

Từ những năm 1990, các cơ quan thực thi pháp luật trên toàn thế giới đã phát triển mạnh việc sử dụng AI phân tích dự đoán. Năm 2025, chính phủ Anh thừa nhận đang phát triển một dự án dự đoán án mạng để phân loại những cá nhân có khả năng phạm tội. Các robot cảnh sát từ Singapore đến Miami được trang bị công nghệ nhận dạng khuôn mặt và xe cộ để giám sát khu vực công cộng theo thời gian thực.

Trong hệ thống tư pháp, phần mềm tác động trực tiếp đến quyền tự do của con người. Tại Mỹ, việc bảo lãnh và tuyên án dựa một phần vào các công cụ đánh giá rủi ro thuật toán để phân tích xem bị cáo có bỏ trốn hay tiếp tục phạm tội hay không. Các nền tảng pháp lý tự động như Split Up và Amica ở Úc giúp phân chia tài sản ly hôn, hay chương trình Victor ở Brazil giúp Tòa án Tối cao phân loại hồ sơ một cách nhanh chóng.

Trung Quốc thậm chí tiến xa hơn với các tòa án thông minh tích hợp máy học vào việc soạn thảo tài liệu, phân loại chứng cứ và xem xét vụ án để tiêu chuẩn hóa các phán quyết, qua đó làm giảm vai trò suy xét của con người. Việc triển khai tự động hóa thường diễn ra trơn tru hơn ở các quốc gia nhỏ, tiêu biểu như Estonia với nền tảng e-Estonia chuyên cung cấp phúc lợi nhà nước một cách chủ động mà không cần công dân nộp đơn yêu cầu.

Những rủi ro tiềm ẩn khi thuật toán thay thế con người

Việc quản trị dựa trên AI có mối liên hệ chặt chẽ với các mô hình đô thị thông minh và hệ thống tín nhiệm xã hội, nơi hạ tầng công cộng và dịch vụ được tích hợp thông qua trung tâm quản lý tự động. Dù bộ máy hành chính đang thu hẹp lực lượng lao động, giao diện tự động thay thế nó lại khiến cấu trúc chính phủ trở nên khổng lồ và can thiệp sâu hơn vào đời sống. Việc trao quyền lực công cộng cho các công ty tư nhân công nghệ, cùng với việc quyết định được đưa ra bởi các mã lệnh vô hình thay vì các quan chức con người, đang khiến nhiều người dân cảm thấy bất an.

Những công cụ được phát triển để quản lý xã hội hoàn toàn có thể bị lợi dụng để chống lại chính xã hội đó. Năm 2025, công ty Anthropic ghi nhận một tác nhân không gian mạng đã sử dụng đặc vụ AI Claude của họ để tự động hóa quá trình xâm nhập vào 30 mục tiêu trên toàn thế giới, bao gồm các công ty công nghệ và tổ chức tài chính. Đây được xem là vụ tấn công mạng quy mô lớn đầu tiên được thực hiện mà không có sự can thiệp thực tế của con người.

Những thất bại hành chính do quá trình tự động hóa gây ra cũng để lại vô vàn hệ lụy đau lòng. Tại Hà Lan, một hệ thống tự học của cơ quan Thuế và Hải quan đã phạt oan hàng nghìn gia đình thuộc nhóm yếu thế, đẩy nhiều người vào cảnh phá sản tài chính và mất quyền nuôi con. Năm 2016, hệ thống đánh giá y tế tự động ở bang Arkansas đã đột ngột cắt trợ cấp của những người bệnh, gây ra hàng loạt vụ kiện tụng pháp lý.

Tại bang Colorado vào năm 2020, một camera đọc biển số xe tự động đã gắn cờ nhầm một chiếc xe, dẫn đến việc cảnh sát dùng súng khống chế một người mẹ vô tội và những đứa trẻ đi cùng. Các quy tắc được lập trình sẵn có thể tiêu chuẩn hóa quyết định theo những cách làm mất đi ngữ cảnh nhân đạo. Khi sự phụ thuộc vào độ chính xác của máy tính tăng lên, khả năng phán đoán và lý luận sâu sắc của con người có nguy cơ bị gạt sang một bên.

Việc đón nhận bộ máy quản trị bằng thuật toán cũng đồng nghĩa với việc nhân loại phải đánh đổi một phần vai trò tự làm chủ. Hình thức quản lý tập thể dựa trên các cuộc tranh luận công khai sẽ dần nhường chỗ cho những cấu trúc vô cảm, khó đặt câu hỏi và không bao giờ có thể thấu hiểu trọn vẹn nỗi đau của con người.