Từ đột quỵ đến phục hồi vận động: Robot đang thay đổi cuộc chơi ra sao?

Từ những bước đi chập chững sau một cơn đột quỵ đến giấc mơ tự tin trở lại cuộc sống, hành trình phục hồi chức năng đang đứng trước một bước ngoặt khi robot bắt đầu trở thành “cánh tay nối dài” của bác sĩ và kĩ thuật viên. Không chỉ giúp người bệnh tập luyện chính xác hơn, công nghệ này còn có khả năng ghi nhận từng chuyển động, lượng hóa mức độ phục hồi và điều chỉnh mức hỗ trợ phù hợp với sự tiến bộ của từng người bệnh.

Nhưng robot có thể thay thế đôi tay của người kĩ thuật viên? Công nghệ hiện đại đến đâu mới thực sự tạo ra giá trị điều trị? Và liệu một ngày nào đó, người bệnh có thể chỉ cần đeo một chiếc đai robot thay cho gậy, nạng để tự tin bước đi?

Phóng viên Một Thế Giới đã có cuộc trò chuyện với PGS.TS.BS Phan Minh Hoàng – Giám đốc Bệnh viện Phục hồi chức năng – Điều trị bệnh nghề nghiệp TP.HCM để phân tích những cơ hội, thách thức và tầm nhìn nhằm đưa robot không chỉ hiện diện trong các phòng tập hiện đại mà còn từng bước đến gần hơn với mọi người bệnh.

Robot ghi nhận và phân tích thông số vận động một cách cực kì chính xác

- Thưa PGS.TS.BS Phan Minh Hoàng, việc ứng dụng robot trong phục hồi chức năng mang lại khả năng cá thể hóa bài tập và lượng giá kết quả vận động cho người bệnh cụ thể ra sao?

- PGS.TS.BS Phan Minh Hoàng: Tính cá thể hóa thể hiện rõ nét nhất ở giai đoạn sau khi người bệnh bị chấn thương hoặc sau tai biến mạch máu não, đột quỵ đã được điều trị ổn định. Khi sức cơ của người bệnh có sự cải thiện, đặc biệt là sức cơ đạt từ bậc 2 trở lên, các bác sĩ sẽ phối hợp để đưa ra bài tập phù hợp riêng cho từng cá thể.

Điểm ưu việt là robot có khả năng ghi nhận và phân tích thông số vận động một cách cực kì chính xác. Ví dụ, khi người bệnh thực hiện bài tập đi lại trong khoảng từ 10 đến 15 phút, hệ thống robot sẽ tiến hành đánh giá toàn bộ chu vi bước đi để xem dáng đi có chuẩn hay không, cơ thể có bị lệch về bên nào không. Nếu người bệnh bị yếu chi bên phải, theo phản xạ tự nhiên khi bước lên họ sẽ dễ bị lệch sang phía bên trái. Ngay lúc này, hệ thống robot sẽ tự động nhận biết để điều chỉnh phần cơ khí đối lập, tăng biên độ dao động nhằm nâng đỡ và hỗ trợ chính xác cho bên bị yếu.

Sau quá trình tập, toàn bộ dữ liệu này được trả về cho kĩ thuật viên và bác sĩ để lượng hóa xem sức cơ phục hồi bao nhiêu phần trăm, từ đó tăng cường các bài tập bổ trợ thích hợp.

- Vậy hệ thống robot này cung cấp các chỉ số vận động cụ thể ra sao để giúp đội ngũ kĩ thuật viên theo dõi sát sao tiến trình phát triển của người bệnh trong suốt quá trình điều trị?

- PGS.TS.BS Phan Minh Hoàng: Quy trình vận hành hoàn toàn không phải là một chu trình tự động hóa máy móc mà bắt đầu từ con người.

Đầu tiên, sau khi bác sĩ khám và ra chỉ định điều trị, các thông số nền tảng của người bệnh như tình trạng bệnh lí, bài tập mong muốn và mức độ sức cơ hiện tại sẽ được nạp trực tiếp vào hệ thống máy tính của robot. Robot dựa vào đó để hướng dẫn người bệnh tập luyện theo đúng lộ trình.

Khi người bệnh đáp ứng tốt với liệu trình và điều trị có hiệu quả, sức cơ tăng tiến thì các thông số hỗ trợ từ robot sẽ được điều chỉnh giảm dần. Chẳng hạn, ban đầu người bệnh có sức cơ dưới bậc 3 và cần sự nâng đỡ tối đa của robot, nhưng sau một thời gian tập luyện, cơ bắp phát triển tốt hơn, bác sĩ sẽ chủ động giảm mức độ can thiệp của robot từ mức độ nặng xuống mức độ nhẹ hơn (như giảm từ bậc 2 xuống bậc 1). Việc giảm dần sự hỗ trợ này buộc cơ thể người bệnh phải tự chủ vận động nhiều hơn, đó chính là minh chứng rõ nhất cho hiệu quả phục hồi.

“

Trong tương lai gần, từ 3 đến 5 năm tới, chúng tôi kì vọng những thiết bị robot này sẽ được tinh gọn hóa, đơn giản hóa, trọng lượng nhẹ hơn và chi phí sản xuất ngày càng giảm. Khi đó, thay vì người bệnh phải chống gậy, chống nạng một cách vất vả ra đường, họ có thể đeo những chiếc đai robot nhẹ nhàng do bác sĩ kê đơn và kĩ thuật viên cơ sở hướng dẫn.

PGS.TS.BS Phan Minh Hoàng

- Làm thế nào để chúng ta đảm bảo công nghệ robot được đặt trong một quy trình chuyên môn phù hợp nhằm tối ưu hóa tối đa giá trị điều trị cho người bệnh?

- PGS.TS.BS Phan Minh Hoàng: Yếu tố then chốt để tối ưu hóa giá trị điều trị chính là sự chỉ định đúng đắn, đúng thời điểm và đúng giai đoạn bệnh của bác sĩ điều trị. Công nghệ dù hiện đại đến đâu cũng phải đi đôi với năng lực chuyên môn của người thầy thuốc.

Bác sĩ phải là người đánh giá toàn diện bằng cách đo điện cơ, kiểm tra sức cơ để quyết định xem khi nào người bệnh sẵn sàng bước vào bài tập với robot. Nếu chúng ta chỉ định quá sớm khi người bệnh còn quá yếu, sức cơ chưa đạt trên bậc 2 thì họ hoàn toàn không thể đi nổi và ngay cả robot cũng không thể nhấc nổi cơ thể họ lên. Ngược lại, khi chọn đúng giai đoạn, robot sẽ phát huy tối đa công năng trợ giúp và tốc độ phục hồi của bệnh nhân sẽ cực kì nhanh chóng.

Song song đó, các kết quả ghi nhận của robot sau mỗi tuần tập luyện như quãng đường đi được bao nhiêu mét, dáng đi nghiêng lệch thế nào sẽ là cơ sở để bác sĩ điều chỉnh thông số. Ví dụ, tuần đầu chân phải cần hỗ trợ mức 3, chân trái hỗ trợ mức 4, nhưng tuần sau khi dáng đi đã thẳng hơn, bác sĩ sẽ cân bằng lực hỗ trợ hai bên như nhau trước khi giảm đồng loạt xuống mức thấp hơn để người bệnh tự đi.

Giải quyết triệt để bài toán về nguồn nhân lực y tế

- Khi ngành phục hồi chức năng Việt Nam dịch chuyển từ việc tiếp cận công nghệ sang làm chủ công nghệ, chúng ta đang phải đối mặt với những thách thức lớn nào?

- PGS.TS.BS Phan Minh Hoàng: Bất kì ngành nào khi triển khai công nghệ mới mang tính đột phá đều phải đối mặt với thách thức.

Thách thức lớn nhất trong việc làm chủ công nghệ robot không nằm ở bản thân chiếc máy mà nằm ở năng lực làm chủ tri thức của con người. Làm chủ ở đây nghĩa là bác sĩ phải hiểu thấu đáo công nghệ này hoạt động ra sao, chỉ định cho mặt bệnh nào là phù hợp nhất.

Đối với các bạn kĩ thuật viên, thách thức là phải được đào tạo bài bản, chuyên sâu về việc vận hành robot, biết cách hướng dẫn người bệnh an toàn và biết cách đọc các chỉ số lượng giá để điều chỉnh bài tập kịp thời.

Phục hồi chức năng bằng công nghệ cao là một chuỗi theo dõi liên tục, tương tác trực tiếp giữa người và máy chứ không phải là một quy trình phó mặc cho máy móc chạy tự động. Thêm vào đó, trên lâm sàng có rất nhiều dòng robot khác nhau như robot tập chi trên cho bệnh nhân nằm, robot tập chi dưới hay robot mang khung xương nâng đỡ cơ thể. Người làm chuyên môn phải hiểu rõ đặc tính của từng loại robot để áp dụng đúng người, đúng thời điểm. Bởi vì, mỗi người bệnh có một xuất phát điểm và mức độ đáp ứng nhanh chậm hoàn toàn khác nhau.

“

Trước đây, đối với một ca bệnh nặng cần tập đi tới đi lui, bệnh viện phải bố trí từ hai đến ba kĩ thuật viên đi kèm hai bên để nâng đỡ, giữ thăng bằng và hướng dẫn từng bước đi cho người bệnh, cực kì tốn sức lực. Giờ đây, khi có sự hỗ trợ của hệ thống robot mang khung nâng đỡ, chúng ta chỉ cần duy nhất một kĩ thuật viên đi kèm.

PGS.TS.BS Phan Minh Hoàng

- Nhiều ý kiến cho rằng nhu cầu phục hồi chức năng hiện nay là rất lớn, vậy công nghệ robot thực sự đã giải quyết được bài toán lâm sàng nào mang tính đột phá?

- PGS.TS.BS Phan Minh Hoàng: Thẳng thắn mà nói, ứng dụng robot trong phục hồi chức năng tại Việt Nam hiện nay vẫn đang ở những giai đoạn đầu tiên. Để đánh giá một cách toàn diện và đầy đủ về mức độ hiệu quả lâu dài thì chúng ta cần thêm thời gian để nghiên cứu, tích lũy dữ liệu lâm sàng.

Tuy nhiên, một đột phá nhìn thấy rõ ràng nhất ngay từ bước đầu chính là giải quyết triệt để bài toán về nguồn nhân lực y tế. Trước đây, đối với một ca bệnh nặng cần tập đi tới đi lui, bệnh viện phải bố trí từ hai đến ba kĩ thuật viên đi kèm hai bên để nâng đỡ, giữ thăng bằng và hướng dẫn từng bước đi cho người bệnh, cực kì tốn sức lực.

Giờ đây, khi có sự hỗ trợ của hệ thống robot mang khung nâng đỡ, chúng ta chỉ cần duy nhất một kĩ thuật viên đi kèm. Người này vừa đóng vai trò hỗ trợ tâm lí, hướng dẫn đi lại, vừa có thể thảnh thơi thực hiện công tác ghi chép thông số và điều chỉnh máy móc để hoàn thiện dáng đi cho người bệnh. Trực quan này cho thấy năng suất lao động của nhân viên y tế đã tăng lên gấp nhiều lần.

- Làm sao chúng ta có thể cân bằng được sự hỗ trợ của các thiết bị công nghệ cao với yếu tố con người – hay còn gọi là tinh thần "nhân văn hóa" trong suốt hành trình chăm sóc người bệnh?

- PGS.TS.BS Phan Minh Hoàng: Bản chất của phục hồi chức năng là sự thấu hiểu và sẻ chia, do đó yếu tố con người không bao giờ bị lu mờ trước robot. Để cân bằng hai yếu tố này, chúng ta phải dựa vào trình độ chuyên môn của y bác sĩ để xây dựng nên các phác đồ điều trị và bảng kiểm (checklist) chuẩn hóa.

Hiện nay, chúng tôi đang thực hiện đề tài nghiên cứu lâm sàng trên hơn 100 bệnh nhân sử dụng robot để xây dựng phác đồ chuẩn cho từng mặt bệnh, dựa trên các thang điểm lượng hóa chính xác. Suốt quá trình tập, người điều khiển thực chất vẫn là bệnh nhân, họ hoàn toàn tỉnh táo và có ý chí muốn phục hồi dáng đi của mình.

Robot hỗ trợ về mặt cơ học để điều chỉnh mũi bàn chân, gót chân đáp xuống đất đúng hướng 6 giờ theo trục thẳng, thay vì bị đổ lệch do trọng lực khi sức cơ còn yếu. Nhưng nếu sau vài tuần, dữ liệu máy cho thấy sức cơ của bệnh nhân vẫn chưa tự điều chỉnh được theo máy, đó là lúc vai trò nhân văn của người kĩ thuật viên phải xuất hiện. Họ sẽ tạm dừng hoặc giảm bớt thời gian tập máy để quay lại tập luyện tích cực bằng tay, xoa bóp, kích thích cơ học bằng tình cảm và sự kiên nhẫn của con người, giúp hai bên cơ thể tương đồng trước khi tiếp tục đưa trở lại robot.

Trong tương lai gần người bệnh chỉ cần đeo chiếc đai robot thay cho gậy, nạng để tự tin bước đi

- Ông nhìn nhận thế nào về mục tiêu nâng tầm ngành phục hồi chức năng Việt Nam theo hướng chuyên sâu, hiện đại và hội nhập trong bối cảnh công nghệ số?

- PGS.TS.BS Phan Minh Hoàng: Tầm nhìn của chúng tôi không chỉ dừng lại ở phòng tập của các bệnh viện tuyến trung ương hay tuyến hạng một. Dưới sự chỉ đạo của ngành y tế thành phố, mục tiêu dài hạn là phải phát triển mạng lưới phục hồi chức năng rộng khắp, vươn dài cánh tay chuyên môn xuống tận các trạm y tế cơ sở và mô hình phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng.

Trong tương lai gần, từ 3 đến 5 năm tới, chúng tôi kì vọng những thiết bị robot này sẽ được tinh gọn hóa, đơn giản hóa, trọng lượng nhẹ hơn và chi phí sản xuất ngày càng giảm. Khi đó, thay vì người bệnh phải chống gậy, chống nạng một cách vất vả ra đường, họ có thể đeo những chiếc đai robot nhẹ nhàng do bác sĩ kê đơn và kĩ thuật viên cơ sở hướng dẫn.

Ở các nước phát triển, người bệnh dù sức cơ chỉ còn 2 phần so với người bình thường, nhưng khi đeo đai robot trợ lực, khả năng vận động của họ lập tức tăng lên tương đương 4 phần, giúp họ tự tin hòa nhập cuộc sống. Công nghệ số và robot chính là chìa khóa biến những điều không thể thành có thể cho người khuyết tật tại Việt Nam.

- Để hiện thực hóa tầm nhìn đưa công nghệ cao về cơ sở, Bệnh viện Phục hồi chức năng – Điều trị bệnh nghề nghiệp TP.HCM đã có những bước đi cụ thể nào trong việc nội địa hóa thiết bị?

- PGS.TS.BS Phan Minh Hoàng: Đây là một chiến lược rất nghiêm túc mà chúng tôi đang triển khai. Hiện tại, bệnh viện đang phối hợp chặt chẽ với các chuyên gia, nhà khoa học của Trường Đại học Bách khoa để nghiên cứu và tiến tới nội địa hóa các thiết bị robot phục hồi chức năng, nhằm giảm giá thành và phù hợp với thể trạng người Việt.

Một ví dụ điển hình là chúng tôi đang phát triển dự án robot găng tay điều khiển bằng xung thần kinh cho bệnh nhân di chứng đột quỵ bị yếu liệt bàn tay. Khi người bệnh đưa bàn tay vào chiếc găng tay cơ điện tử này, chỉ cần trong não bộ của họ xuất hiện suy nghĩ và phát ra tín hiệu muốn co hoặc bóp tay lại, các cảm biến điện cơ sẽ lập tức bắt được xung thần kinh đó.

Hệ thống cơ khí và điện tử phối hợp sẽ hỗ trợ lực giúp các ngón tay co lại thực hiện động tác cầm nắm, và ngược lại khi họ muốn buông ra thì găng tay sẽ tự động mở ra. Việc nội địa hóa thành công những thiết bị như vậy sẽ mở ra cơ hội cực kì lớn để trang bị số lượng lớn cho các trạm y tế vùng sâu, vùng xa.

- Kì vọng lớn nhất của ông về tương lai của ngành phục hồi chức năng ứng dụng robot tại Việt Nam trong những năm tới là gì?

- PGS.TS.BS Phan Minh Hoàng: Kì vọng lớn nhất của tôi là thành lập được một Trung tâm Robot Phục hồi chức năng chuyên sâu, đa chuyên ngành có quy mô vốn đầu tư lớn để trang bị đầy đủ các hệ thống robot tiên tiến nhất.

Trung tâm này sẽ không chỉ phục vụ cho người bệnh chấn thương hay đột quỵ, mà còn mở rộng ra các chuyên khoa sâu khác như phục hồi chức năng tiếng nói bằng giọng thực quản cho bệnh nhân ung thư thanh quản, hay phục hồi chức năng hô hấp chuyên sâu cho bệnh nhân sau phẫu thuật cắt bỏ một bên phổi do ung thư.

Đồng thời, theo mô hình "tháp điều trị" phối hợp nhuần nhuyễn từng thành công trong đại dịch COVID-19, các trạm y tế phường xã sẽ được gắn kết chặt chẽ với các bệnh viện chuyên khoa đầu ngành. Nhân viên y tế tuyến cơ sở sẽ được luân phiên đào tạo tại bệnh viện lớn để nâng cao năng lực làm chủ công nghệ.

Khi tháp điều trị được vận hành thông suốt theo hướng "nâng tháp và hạ tháp", tất cả những kĩ thuật, thiết bị hiện đại nhất mà bệnh viện hạng một có được - bao gồm cả robot - sẽ dần xuất hiện tại các trạm y tế, giúp mọi người dân dù ở hoàn cảnh nào cũng được thụ hưởng chất lượng y tế công bằng, hiện đại và mang tính nhân văn sâu sắc.

- Xin cảm ơn PGS.TS.BS Phan Minh Hoàng về những chia sẻ rất thiết thực và tâm huyết này!

Robot hình người Trung Quốc phá kỉ lục chạy 400 mét, kích sóng đầu tư

Khi robot hình người phải nằm cáng rời đường chạy

Unitree lao dốc sau IPO, dấy lên lo ngại bong bóng robot Trung Quốc

Bộ não robot đến từ Mỹ, nhưng phần cứng lại mang dấu ấn Trung Quốc

Robot hình người biểu diễn Thái Cực quyền giống cao thủ đến mức nào?