Từ eo biển Hormuz đến bình xăng ở Hà Nội

Xăng E5 RON92 tăng lên 25.220 đồng, còn dầu diesel – nhiên liệu chủ yếu của vận tải và sản xuất – tăng lên 30.230 đồng mỗi lít.

Mức giá này tương đương thời điểm tháng 7/2022, khi thế giới trải qua cú sốc năng lượng sau đại dịch COVID-19 và xung đột Nga – Ukraine.

Khi giá nhiên liệu tăng gần 20%, những con số tưởng như nhỏ trên bảng điện tử của cây xăng thường là tín hiệu đầu tiên của một cú sốc lớn hơn trong nền kinh tế.

Câu chuyện thực ra bắt đầu từ một vùng biển cách Việt Nam hàng nghìn kilomet.

Từ chuyện eo biển Hormuz sạch bóng tàu thuyền

Hormuz là một dải nước hẹp nằm giữa Iran và bán đảo Ả Rập, nơi khoảng một phần năm lượng dầu mỏ giao dịch toàn cầu đi qua mỗi ngày. Trong nhiều thập kỷ, khu vực này được xem như “yết hầu năng lượng” của kinh tế thế giới: chỉ cần giao thông bị gián đoạn, thị trường dầu mỏ lập tức rung chuyển.

Khi cuộc tấn công của Mỹ và Israel nhằm vào Iran bùng nổ vào cuối tháng 2/2026, giới phân tích năng lượng gần như ngay lập tức hướng sự chú ý về vùng biển này. Iran phát cảnh báo đối với tàu thuyền qua lại, nhiều hãng vận tải tạm dừng hành trình, và một phần đáng kể đội tàu container toàn cầu buộc phải thay đổi lộ trình quanh khu vực Hormuz.

Căng thẳng nhanh chóng lan sang toàn bộ hệ thống năng lượng của Trung Đông. Israel tạm đóng một số mỏ khí đốt ngoài khơi, Qatar ngừng sản xuất khí hóa lỏng, trong khi Arab Saudi đóng cửa một nhà máy lọc dầu lớn vì lý do an ninh.

Thị trường năng lượng phản ứng gần như ngay lập tức. Chỉ trong hai ngày 5 và 6/3, giá xăng RON95 trên thị trường quốc tế tăng thêm khoảng 24 USD mỗi thùng – một biến động chỉ xuất hiện khi xảy ra cú sốc địa chính trị.

Nhưng điều khiến thị trường lo lắng không chỉ là các cuộc không kích.

Bất định lớn hơn nằm ở những gì có thể xảy ra tiếp theo. Báo chí dẫn lời Tổng thống Donald Trump cho biết ông không loại trừ khả năng Mỹ đưa bộ binh vào Iran.

Trong khi đó, Iran cũng rút lại tuyên bố trước đó về việc ngừng tập kích các nước láng giềng. Tên lửa và UAV đã được phóng về phía nhiều quốc gia vùng Vịnh, nơi tập trung phần lớn cơ sở hạ tầng dầu khí của thế giới.

Nếu xung đột kéo dài, rủi ro đối với nguồn cung năng lượng toàn cầu sẽ tăng lên rất nhanh.

Nhưng dầu mỏ chưa phải là mắt xích duy nhất của cuộc khủng hoảng.

Các tuyến vận tải hàng hải cũng bắt đầu chịu tác động. Tàu chở hàng và tàu dầu buộc phải thay đổi hành trình, trong khi những tuyến đường chiến lược như Biển Đỏ – kênh đào Suez đối mặt nguy cơ gián đoạn.

Nếu tàu container phải đi vòng qua mũi Hảo Vọng thay vì qua Suez, hành trình giữa châu Á và châu Âu có thể kéo dài thêm gần hai tuần, kéo theo chi phí logistics tăng mạnh.

Dầu mỏ không chỉ là nhiên liệu cho xe cộ. Nó còn là đầu vào của vận tải, logistics, sản xuất công nghiệp, hàng không và nông nghiệp. Vì vậy, mỗi cú sốc dầu mỏ thường lan rất nhanh vào toàn bộ nền kinh tế thế giới.

Đến hàng dài xe xếp hàng trước cây xăng ở Việt Nam

Những gì xảy ra tại cây xăng chiều 7/3 ở Hà Nội chỉ là mắt xích đầu tiên của chuỗi phản ứng đó.

Khi giá nhiên liệu tăng, chi phí vận chuyển hàng hóa lập tức nhích lên – từ những chuyến xe tải chở rau quả từ miền núi về thành phố cho đến các container hàng xuất khẩu ra cảng.

Điều đáng chú ý hơn là dầu diesel – loại nhiên liệu chủ yếu của vận tải và logistics – cũng tăng mạnh và lần đầu tiên vượt ngưỡng 30.000 đồng mỗi lít kể từ năm 2019. Khi diesel đắt lên, chi phí vận tải gần như không có lựa chọn nào khác ngoài việc tăng theo. Và khi chi phí vận tải tăng, giá hàng hóa cuối cùng cũng khó tránh khỏi bị kéo lên.

Vì vậy, cú nhảy 20% của giá xăng không dừng lại ở cây xăng. Nó tiếp tục hành trình của mình từ các tuyến quốc lộ đến siêu thị, chợ dân sinh và cả những hóa đơn sinh hoạt hàng ngày của người dân.

Trước biến động mạnh của thị trường năng lượng, Chính phủ đã nhanh chóng kích hoạt các biện pháp ứng phó. Nghị quyết 36/NQ-CP cho phép cơ chế điều hành giá xăng dầu linh hoạt hơn: nếu giá cơ sở tăng từ 7% trở lên so với kỳ trước, giá bán lẻ trong nước có thể được điều chỉnh ngay thay vì chờ đến kỳ điều hành định kỳ.

Không chỉ giá cả, các cơ quan quản lý đã ngay lập tức được trao quyền linh hoạt hơn trong việc điều phối nguồn dầu thô cho các nhà máy lọc dầu trong nước, mở rộng nhập khẩu khi cần thiết và chuẩn bị phương án sử dụng nguồn dự trữ xăng dầu quốc gia để bảo đảm nguồn cung.

Trong cấu trúc thị trường xăng dầu của Việt Nam, hai nhà máy lọc dầu lớn là Nghi Sơn và Dung Quất giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Hiện nay, hai nhà máy này cung cấp khoảng 70–80% nhu cầu xăng dầu trong nước, riêng Nghi Sơn chiếm khoảng 40% thị trường.

Theo thông tin từ Công ty Lọc hóa dầu Nghi Sơn, hoạt động của nhà máy vẫn duy trì ổn định và chưa chịu tác động trực tiếp từ các biến động địa chính trị tại Trung Đông. Tuy nhiên, phần lớn dầu thô cho nhà máy này vẫn phải nhập khẩu từ thị trường quốc tế, mà phần lớn nhất là từ Kuwait. Nếu xung đột kéo dài sang tháng 4, Nghi Sơn sẽ gặp khó khăn.

Điều đó có nghĩa là dù hệ thống lọc dầu trong nước vận hành ổn định, nền kinh tế Việt Nam vẫn không thể hoàn toàn tách rời khỏi những cú sốc năng lượng toàn cầu.

Hy vọng

Dù vậy, thị trường năng lượng cũng không hoàn toàn thiếu những tín hiệu có thể giúp trấn an phần nào. Tổng thống Donald Trump cho biết chiến dịch quân sự nhằm vào Iran có thể chỉ kéo dài vài tuần. Bên trong phong trào “Nước Mỹ trên hết”, nhiều tiếng nói có ảnh hưởng trong phe MAGA liên tục cảnh báo Washington không nên sa lầy vào một cuộc chiến mới kéo dài và kiệt quệ giống như Iraq hay Afghanistan. Các đồng minh của Mỹ cũng đã bắt đầu phàn nàn vì bị ảnh hưởng tiêu cực.

Áp lực chính trị đó khiến kịch bản xung đột kéo dài nhiều năm – điều từng gây ra những cú sốc dầu mỏ lớn trong lịch sử – chưa phải là kịch bản chắc chắn.

Thị trường vì vậy vẫn đang theo dõi rất sát những tín hiệu từ Washington, Tehran và các nước vùng Vịnh để xem liệu căng thẳng có thể hạ nhiệt trong những tuần tới hay không.

Với một nền kinh tế vẫn phụ thuộc lớn vào năng lượng nhập khẩu như Việt Nam, mỗi cú sốc dầu mỏ trên thế giới sớm muộn cũng sẽ lan tới thị trường trong nước.

Vì vậy, bài toán không phải là tránh biến động của thị trường dầu mỏ – điều gần như bất khả thi – mà là giảm mức độ tổn thương của nền kinh tế trước các cú sốc đó.

Điều này bắt đầu từ những việc khá cụ thể: đa dạng hóa nguồn nhập khẩu dầu thô, củng cố vai trò của các nhà máy lọc dầu trong nước, mở rộng dự trữ năng lượng chiến lược và bảo đảm chuỗi cung ứng xăng dầu không bị đứt gãy.

Nhưng về dài hạn, lời giải còn nằm ở hiệu quả sử dụng năng lượng. Một hệ thống logistics tiết kiệm nhiên liệu hơn, giao thông công cộng tốt hơn và công nghệ sản xuất ít tiêu hao năng lượng hơn sẽ giúp nền kinh tế ít phụ thuộc hơn vào những biến động ở các tuyến vận tải dầu cách Việt Nam hàng nghìn km.

Nói cách khác, khả năng chống chịu của nền kinh tế trước cú sốc dầu mỏ không chỉ nằm ở việc có bao nhiêu xăng trong kho, mà còn nằm ở việc nền kinh tế cần bao nhiêu xăng để vận hành.

Trong trường hợp này, những biến động địa chính trị cách Việt Nam hàng nghìn kilomet không xuất hiện trên bản đồ chiến lược hay trong các hội nghị quốc tế.

Chúng xuất hiện ngay ngoài cây xăng đầu phố.