Từ lòng trắc ẩn với ngựa, Bourgelat trở thành cứu tinh muôn loài

Vào giữa thế kỷ 18, châu Âu chìm trong bóng tối của sự thiếu hiểu biết khi nói đến việc chăm sóc sức khỏe cho động vật. Tại thời điểm đó, những con ngựa chiến dũng mãnh hay những đàn gia súc nuôi sống cả một quốc gia đều nằm trong tay của những người thợ đóng móng sắt hoặc những thầy lang vườn. Không có thuốc gây mê, không có kiến thức giải phẫu, việc chữa trị thường đồng nghĩa với những phương pháp tra tấn tàn bạo dựa trên mê tín dị đoan.

Trong bối cảnh u tối ấy, Claude Bourgelat, một luật sư hào hoa tại Lyon (Pháp), đã quyết định từ bỏ con đường danh vọng tại tòa án để đi theo tiếng gọi của lòng trắc ẩn. Năm 1761, ông đã làm một việc chưa từng có trong lịch sử nhân loại: thành lập trường thú y đầu tiên trên thế giới. Hành trình của Bourgelat không chỉ đơn thuần là việc dạy cách chữa bệnh cho ngựa, mà là một cuộc cách mạng tư tưởng, đặt nền móng cho y học hiện đại và khái niệm "Một sức khỏe" mà chúng ta vẫn đang theo đuổi ngày nay.

Từ chàng luật sư hào hoa đến nỗi đau trước sự bất lực của "dao kéo thợ rèn"

Claude Bourgelat sinh năm 1712 trong một gia đình quý tộc danh giá tại Lyon. Với trí tuệ sắc sảo và nền tảng gia đình, con đường công danh của ông dường như đã được trải hoa hồng. Ông trở thành luật sư và thậm chí đã thắng ngay vụ kiện đầu tiên khi tuổi đời còn rất trẻ. Tuy nhiên, trái tim của chàng trai trẻ không nằm ở những chồng hồ sơ pháp lý khô khan hay những cuộc tranh luận tại tòa án, mà thuộc về những chuồng ngựa. Đam mê mãnh liệt này đã khiến ông sớm từ bỏ nghề luật để trở thành Giám đốc Học viện Kỵ binh Lyon (Académie d'Équitation), nơi ông nhanh chóng nổi danh khắp châu Âu nhờ kỹ thuật huấn luyện ngựa bậc thầy.

Nhưng chính tại nơi đỉnh cao của nghệ thuật cưỡi ngựa, Bourgelat đã phải đối mặt với một thực tế tàn khốc khiến ông day dứt khôn nguôi. Ông chứng kiến những con ngựa giống Ả Rập tuyệt đẹp, những người bạn bốn chân trung thành, phải chịu đựng những cái chết đau đớn hoặc tàn phế vĩnh viễn không phải do tai nạn, mà do sự chữa trị ngu dốt. Thời đó, nghề thú y chưa tồn tại. Việc chữa bệnh cho gia súc thuộc về những người thợ rèn. Công cụ của họ là búa, kìm nung đỏ và dao cùn. Tư duy chữa bệnh của họ dựa trên kinh nghiệm truyền miệng, thậm chí là chiêm tinh học. Nếu một con ngựa bị đau bụng, họ có thể trích máu nó đến kiệt sức hoặc dùng lửa đốt vào da thịt với niềm tin ngây thơ rằng "lửa sẽ đuổi tà khí".

Là một người chịu ảnh hưởng sâu sắc của phong trào Khai sáng (The Enlightenment), Bourgelat không chấp nhận sự man rợ đó. Ông là bạn tâm giao của những nhà tư tưởng vĩ đại như Voltaire và Diderot, những người luôn đề cao khoa học thực nghiệm. Bourgelat tự đặt ra câu hỏi mang tính cách mạng: Tại sao các bác sĩ phẫu thuật cho con người - vốn được đào tạo bài bản về giải phẫu – lại khinh thường việc chữa trị cho động vật, trong khi cơ thể của một con ngựa và một con người đều là những cỗ máy sinh học vận hành theo những nguyên lý tương đồng?

Nỗi đau xót khi nhìn những con vật yêu quý chết dưới tay lang băm đã biến thành động lực hành động. Bourgelat bắt đầu những đêm thức trắng bí mật trong chuồng ngựa, không phải để cưỡi, mà để mổ xẻ xác những con vật đã chết. Ông muốn nhìn thấy tận mắt từng thớ cơ, từng đoạn ruột, từng cấu trúc xương để hiểu nguyên nhân cái chết, thay vì đoán mò như những người thợ rèn.

Lyon năm 1761 - Cuộc cách mạng trong căn nhà cũ ngoại ô

Tuy nhiên, lòng trắc ẩn với loài ngựa thôi là chưa đủ để thuyết phục nhà vua và chính quyền chi tiền cho một ý tưởng điên rồ như "trường học cho thú vật". Cơ hội lịch sử đến với Bourgelat dưới hình hài của một thảm họa quốc gia: Dịch tả trâu bò. Giữa thế kỷ 18, dịch bệnh này quét qua nước Pháp như một cơn bão, giết chết hàng triệu gia súc, kéo theo đó là nạn đói và sự sụp đổ của nền kinh tế nông nghiệp. Nông dân khánh kiệt, ngân khố quốc gia rỗng tuếch.

Tận dụng mối quan hệ với Henri-Léonard Bertin, Bộ trưởng Tài chính của Vua Louis XV, Bourgelat đã đưa ra một bản kiến nghị xuất sắc. Ông không nói về tình yêu động vật lãng mạn, ông nói về kinh tế. Ông lập luận rằng nếu không có một đội ngũ những người am hiểu y học để dập dịch, nước Pháp sẽ chết đói trước khi chết vì chiến tranh. Sự quyết liệt và tầm nhìn thực tế của ông đã thuyết phục được nhà vua. Ngày 4.8.1761, một sắc lệnh hoàng gia được ký, cho phép Bourgelat thành lập một trường học chuyên về chữa bệnh cho gia súc.

Trường thú y đầu tiên trên thế giới được mở ra tại một khu nhà trọ cũ kỹ tên là "Logis de l'Abondance" ở ngoại ô Lyon. Ngày khai trường chỉ có vài học viên, nhưng đó là khởi đầu của một kỷ nguyên mới. Bourgelat đã thiết kế một chương trình học gây sốc vào thời điểm đó. Ông cấm tiệt những phương pháp mê tín. Lần đầu tiên trong lịch sử, những người chữa bệnh cho thú vật (được ông gọi trang trọng là artistes-vétérinaires - nghệ sĩ thú y) phải học giải phẫu học, thực vật học để bào chế thuốc, dược lý và phẫu thuật ngoại khoa.

Bourgelat quản lý ngôi trường của mình với kỷ luật thép của một trại lính. Ông hiểu rằng để thay đổi định kiến xã hội về nghề này, các học viên của ông phải xuất sắc hơn người thường. Họ phải dậy từ sáng sớm, dành hàng giờ trong phòng giải phẫu đầy mùi xác động vật và hóa chất, ghi chép tỉ mỉ từng phát hiện. Bourgelat yêu cầu sự chính xác tuyệt đối: một đường dao mổ sai có thể giết chết bệnh nhân, dù bệnh nhân đó chỉ là một con cừu.

Danh tiếng về "lò luyện" khắc nghiệt nhưng hiệu quả tại Lyon nhanh chóng vang xa. Chỉ trong vài năm, học viên từ Thụy Sĩ, Ý, Đan Mạch, Thụy Điển và Áo nườm nượp đổ về Lyon để thọ giáo. Họ mang theo kiến thức của Bourgelat trở về quê hương, và từ đó, các trường thú y bắt đầu mọc lên khắp châu Âu, chấm dứt kỷ nguyên thống trị của những người thợ rèn trên cơ thể vật nuôi.

Di sản của "Bệnh học so sánh" và tầm nhìn xuyên thế kỷ

Thành công vang dội tại Lyon đã đưa Bourgelat đến Paris, nơi ông thành lập trường thú y thứ hai tại Alfort vào năm 1766 - ngôi trường vẫn còn hoạt động và danh giá bậc nhất thế giới cho đến tận ngày nay. Nhưng di sản lớn nhất mà Claude Bourgelat để lại không phải là những tòa nhà hay những giáo trình cũ kỹ, mà là một triết lý khoa học vượt thời gian: Biopathologie Comparée (Bệnh học so sánh).

Vào thế kỷ 18, khi ranh giới giữa con người (được coi là thượng đẳng) và động vật (được coi là hạ đẳng) là bất khả xâm phạm, Bourgelat đã dám tuyên bố rằng nghiên cứu bệnh tật trên động vật chính là chìa khóa để giải mã bệnh tật ở con người. Ông tin rằng tự nhiên không tạo ra hai loại y học riêng biệt. Một lá gan bị bệnh ở cừu cũng vận hành theo cơ chế giống như một lá gan bị bệnh ở người. Câu nói nổi tiếng của ông: "Cửa ra vào của y học nhân bản chính là thú y" đã trở thành kim chỉ nam cho nền y học hiện đại. Nhờ tư duy này, các học trò của ông và các thế hệ sau đã tìm ra vắc-xin, thuốc kháng sinh và các phương pháp phẫu thuật tim mạch trên động vật trước khi áp dụng thành công để cứu sống con người.

Hơn 250 năm sau ngày Bourgelat đặt viên gạch đầu tiên tại Lyon, thế giới của chúng ta đang đối mặt với những thách thức y tế chưa từng có như Cúm gia cầm, SARS, Ebola hay đại dịch COVID-19. Tất cả đều là những bệnh lây truyền từ động vật sang người (zoonosis). Lúc này, nhân loại mới giật mình nhận ra tầm nhìn vĩ đại của vị luật sư người Pháp năm xưa. Khái niệm "One Health" (Một sức khỏe) mà Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đang nỗ lực thúc đẩy ngày nay – ý tưởng cho rằng sức khỏe con người, sức khỏe động vật và sức khỏe môi trường là một thể thống nhất không thể tách rời – thực chất đã được Bourgelat nhen nhóm từ thế kỷ 18.

Claude Bourgelat qua đời năm 1779, nhưng ông đã kịp biến một nghề nghiệp từ chỗ bị khinh rẻ trở thành một ngành khoa học được kính trọng. Từ lòng trắc ẩn với những con ngựa đau đớn dưới bàn tay thợ rèn, ông đã trở thành ân nhân của muôn loài. Mỗi khi một bác sĩ thú y cứu sống một chú chó nhỏ, hay một nhà khoa học tìm ra vắc-xin mới từ thử nghiệm trên động vật, họ đều đang bước tiếp trên con đường mà Claude Bourgelat đã khai phá bằng trái tim nhân hậu và trí tuệ trác việt của mình.