Từ vụ cấm xuất cảnh vì nợ thuế đến "nút thắt" hạ tầng quản lý
Tại phiên chất vấn Quốc hội, tình trạng tạm hoãn xuất cảnh, sai lệch dữ liệu mã số thuế và khoản nợ thuế lớn kéo dài đã được đại biểu thẳng thắn chất vấn Bộ trưởng.
Áp lực nợ thuế hơn 267.000 tỷ đồng và góc nhìn từ cơ quan quản lý
Sáng nay, 12/11, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, Quốc hội tiến hành phiên chất vấn và trả lời chất vấn với phần chất vấn với Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn.

Các câu hỏi về công tác quản lí và thu hồi khoản nợ thuế đã trở thành tâm điểm thu hút sự chú ý của cử tri cả nước. Mở đầu lượt chất vấn về chuyên đề này, đại biểu Phạm Văn Hòa (Đoàn biểu Quốc hội tỉnh Đồng Tháp) đã nêu lên thực trạng đáng lo ngại liên quan đến tình hình chấp hành pháp luật về thuế và công tác thu hồi nợ đọng. Đại biểu dẫn chứng rõ ràng rằng Nghị quyết của Quốc hội đã đặt ra yêu cầu rất cụ thể đối với ngành thuế. Đó là phải kiểm soát tỉ lệ nợ thuế và lệ phí ở mức dưới 5% tổng thu ngân sách nhà nước hằng năm. Tuy nhiên, dữ liệu thực tế lại cho thấy một bức tranh đáng suy ngẫm khi số nợ thuế vẫn liên tục gia tăng qua các năm.
Đại biểu Phạm Văn Hòa nhấn mạnh rằng tính đến thời điểm hiện tại, số nợ thuế còn thiếu đã tích tụ lên tới con số rất lớn, khoảng trên 256.000 tỉ đồng, tức là đã tăng gấp 2 lần so với thời điểm năm 2021. Trong bức tranh chung đó, có rất nhiều khoản nợ đọng kéo dài qua nhiều năm, thuộc diện cực kỳ khó thu hồi. Đứng dưới góc độ quản lí kinh tế vĩ mô và đầu tư công, đại biểu thẳng thắn phân tích rằng nếu như toàn bộ hệ thống của chúng ta làm tốt công tác quản lí và thu hồi tốt số nợ này thì đây sẽ là một nguồn lực ngân sách cực kỳ quan trọng.

Nguồn thu đó sẽ được phân bổ trực tiếp cho chi đầu tư phát triển, đầu tư xây dựng hạ tầng cơ sở và chi cho các chương trình an sinh xã hội, qua đó tạo động lực góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế chung cho toàn đất nước. Từ thực trạng trên, đại biểu đề nghị Bộ trưởng chỉ rõ nguyên nhân khách quan lẫn chủ quan, đồng thời đưa ra các giải pháp căn cơ nhằm khắc phục tình trạng này, tập trung vào hai mục tiêu: thu hồi nợ cũ đọng kéo dài và hạn chế tối đa các khoản nợ mới phát sinh.
Đáng chú ý, đại biểu Phạm Văn Hòa còn đặt ra một câu hỏi rất gai góc về mặt chế tài pháp lí: "Đối với những khoản nợ thuế có giá trị lớn, kéo dài qua nhiều kỳ kê khai, mang tính chất chây ỳ. Mặc dù đối tượng nợ có đầy đủ khả năng tài chính nhưng cố tình trốn tránh, không chịu chi trả, thì cơ quan thuế có thể thực hiện chuyển hồ sơ sang cơ quan điều tra để xử lí theo quy định pháp luật hay không?"
Giải trình trực tiếp nội dung chất vấn này trước Quốc hội, Bộ trưởng Bộ Tài chính đã phân tích chi tiết dựa trên định hướng Chiến lược phát triển ngành thuế. Bộ trưởng cho biết, trong chỉ tiêu chiến lược, ngành thuế được giao hai mốc kiểm soát rất rõ ràng: thứ nhất là số nợ thuế phát sinh mới trong từng năm hằng năm phải luôn được khống chế ở mức dưới 5% so với tổng số thu từ thuế; thứ hai là tổng số nợ thuế đọng cộng dồn qua nhiều năm phải được duy trì kéo xuống mức 8% trở xuống.
Bộ trưởng cho biết, tính đến hết tháng 10/2026, thông tin rằng cơ quan thuế đã duy trì và thực hiện tốt được tiêu chí thứ nhất. Cụ thể, số nợ thuế phát sinh trong năm 2026 hiện đang dừng ở mức 3%, hoàn toàn đạt mục tiêu khống chế dưới 5% mà Nghị quyết Quốc hội đã đề ra. Tuy nhiên, đối với tiêu chí tổng nợ đọng cộng dồn thì con số thực tế vẫn đang ở mức 11% (tương ứng với khoản nợ như đại biểu Hòa đã nêu là khoảng hơn 267.000 tỉ đồng).

Bóc tách nguyên nhân của con số 11% tổng nợ đọng này, Bộ trưởng giải thích rõ ràng rằng trong tổng số nợ đọng hơn 267.000 tỉ đồng, qua phân tích chi tiết thì chủ yếu có tới hơn 50% là khoản nợ liên quan đến tiền sử dụng đất. Đây là hệ quả trực tiếp từ việc thị trường bất động sản thời gian vừa qua rơi vào trạng thái trầm lắng, nhiều dự án gặp khó khăn về thanh khoản dẫn đến việc các doanh nghiệp phát triển dự án chậm hoàn thành nghĩa vụ tài chính về đất đai đối với ngân sách nhà nước.
Bộ trưởng khẳng định, để thực hiện được mục tiêu đưa tỉ lệ nợ thuế hằng năm giữ vững dưới mức 5% và kéo tổng số nợ thuế cộng dồn xuống dưới 8%, toàn ngành đang và sẽ tiếp tục triển khai rất quyết liệt 4 nhóm giải pháp trọng tâm:
"Thứ nhất, về mặt quản lí con người và kỷ cương công vụ, ngành thuế thực hiện việc giao chỉ tiêu đánh giá hiệu quả, kết quả công việc (KPI) thu hồi nợ thuế đối với từng cán bộ thuế cụ thể. Việc theo dõi, đôn đốc được thực hiện sát sao từ cấp thuế địa phương cho đến những cán bộ thuế trực tiếp quản lí từng địa bàn, từng nhóm doanh nghiệp.
Thứ hai, tập trung hoàn thiện thể chế về quản lý thuế. Mục tiêu đặt ra là sửa đổi, hoàn thiện quy định pháp luật sao cho công tác quản lí trở nên đơn giản, dễ hiểu, dễ triển khai, dễ thực hiện, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi để các cơ quan và người dân dễ kiểm tra, dễ giám sát.
Thứ ba, đẩy mạnh hơn nữa công tác tuyên truyền, vận động, phổ biến pháp luật. Qua đó làm cho người dân và cộng đồng doanh nghiệp nhận thức rõ ràng hơn về ý thức, trách nhiệm và nghĩa vụ nghĩa vụ thuế của mình trong việc đóng góp cho ngân sách nhà nước.
Thứ tư, tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát và nâng cao các biện pháp chế tài xử lý. Đối với các tổ chức, cá nhân có đầy đủ khả năng tài chính nhưng cố tình chây ỳ, trốn tránh nghĩa vụ, cơ quan thuế sẽ tăng cường các biện pháp cưỡng chế theo luật định, đồng thời phối hợp chặt chẽ với các cơ quan chức năng (bao gồm cả cơ quan điều tra) để làm tốt nhiệm vụ thu hồi nợ và xử lý nghiêm các vi phạm theo quy định của pháp luật".
Tháo gỡ thủ tục đóng mã số thuế và vướng mắc tạm hoãn xuất cảnh
Tiếp nối phiên chất vấn, đại biểu Hoàng Thị Thanh Thúy (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Tây Ninh) đã đặt ra những câu hỏi mang tính thực tiễn cao liên quan đến hạ tầng công nghệ thông tin, công tác quản lý mã số thuế và những ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của người dân, doanh nghiệp.

Đại biểu Hoàng Thị Thanh Thúy phản ánh rằng, cử tri ghi nhận thời gian qua đã xảy ra tình trạng sai lệch thông tin mã số thuế. Nguyên nhân xuất phát từ việc các cơ quan quản lý nhà nước như cơ quan thuế, cơ quan đăng ký kinh doanh, cơ sở dữ liệu quốc gia… thực hiện cập nhật thông tin không đồng thời. Sự thiếu đồng bộ này đã tạo ra hiện tượng nghẽn khớp nối dữ liệu giữa các hệ thống phần mềm quản lý. Hậu quả trực tiếp là người dân và doanh nghiệp bỗng dưng bị hệ thống treo hoặc tự động khóa mã số thuế.
Khi mã số thuế rơi vào trạng thái bị khóa tự động, người nộp thuế không thể tiến hành kê khai thuế, không thể nộp thuế, cũng như không thể thực hiện các giao dịch điện tử thiết yếu trong hoạt động kinh doanh hằng ngày. Đáng nói hơn, người dân và doanh nghiệp buộc phải tự chịu trách nhiệm đi giải trình, tốn kém chi phí tuân thủ và mất nhiều thời gian, công sức để xử lí vướng mắc trong những trường hợp mà lỗi hoàn toàn không thuộc về phía mình. Đại biểu Thanh Thúy chỉ rõ, việc chính sách đi trước nhưng hạ tầng công nghệ chưa theo kịp, cơ chế kết nối, chia sẻ, cập nhật thông tin giữa các bên chưa đồng bộ đã và đang đẩy một phần cái khó, cái vướng về phía người nộp thuế. Từ đó, đại biểu đề nghị Bộ trưởng cho biết kết quả và lộ trình khắc phục tình trạng này đến nay như thế nào?
Bên cạnh đó, đồng tình với câu hỏi đã được đại biểu đoàn Tuyên Quang đề cập trước đó, đại biểu Hoàng Thị Thanh Thúy tiếp tục chất vấn Bộ trưởng về thủ tục chấm dứt hiệu lực mã số thuế. Thực tế thời gian qua cho thấy thủ tục giải quyết việc đóng mã số thuế bị kéo dài, gây ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động xuất cảnh của một số chủ doanh nghiệp. Đại biểu yêu cầu Bộ trưởng đưa ra giải pháp tháo gỡ cụ thể để hỗ trợ người dân và doanh nghiệp, nhất là khi việc cấm xuất cảnh chỉ xuất phát từ những vướng mắc thuần túy về mặt hồ sơ, thủ tục hành chính.
Trả lời chất vấn của đại biểu đoàn Tây Ninh, Bộ trưởng bày tỏ sự thống nhất rất cao với những phản ánh từ thực tế nghị trường và thẳng thắn nhận trách nhiệm về phía ngành. Bộ trưởng thừa nhận trong quá trình đẩy mạnh chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ thông tin thời gian qua, hệ thống quản lý đã để phát sinh trường hợp người dân và doanh nghiệp nhận được những thông báo sai lệch. Qua công tác kiểm tra, rà soát lại, cơ quan thuế nhận thấy trong số những thông tin phản ánh sai lệch thì có đến 99% trường hợp là phản ánh đúng thực tế, còn 1% là do bỏ quên hoặc chậm cập nhật dữ liệu.

Để khắc phục triệt để vấn đề này, Bộ trưởng cho biết ngành thuế đang quyết liệt triển khai công tác rà soát và chuẩn hóa dữ liệu trên phạm vi toàn quốc. Bộ trưởng lấy ví dụ thực tế về việc quản lí thuế sử dụng đất phi nông nghiệp: mã số thuế và nghĩa vụ thuế của từng thửa đất bắt buộc phải được kết nối, gắn kết đồng bộ với cơ quan Tài nguyên và Môi trường về các dữ liệu chi tiết của từng thửa đất. Đặc biệt, trong bối cảnh cả nước vừa qua thực hiện việc sáp nhập các đơn vị hành chính cấp xã, phường, thị trấn cũng như sáp nhập, tách nhập cấp tỉnh, các cơ quan phải chuẩn hóa lại toàn bộ hệ thống mã số, định vị chuẩn xác từng thửa đất về mặt diện tích, mục đích sử dụng và cập nhật dữ liệu cùng cơ quan chuyên môn để thống nhất một mã số thuế chuẩn xác.
Đối với nút thắt về thủ tục chấm dứt hiệu lực mã số thuế khiến doanh nghiệp gặp vướng mắc khi rút khỏi thị trường, Bộ trưởng khẳng định ngành đã có chỉ đạo rất rõ ràng: đối với các doanh nghiệp đã hoàn thành nghĩa vụ tài chính, đã "làm sạch" nghĩa vụ thuế thì việc xử lý thủ tục rút khỏi thị trường sẽ được giải quyết vô cùng nhanh chóng, chỉ trong vòng 1 ngày là hoàn thành đầy đủ thủ tục.
Về lâu dài, Bộ trưởng nhấn mạnh ngành thuế tiếp tục đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, tăng cường thu thập dữ liệu đa chiều. Trọng tâm là việc kết nối và chia sẻ dữ liệu trực tiếp giữa hồ sơ thủ tục của cơ quan thuế với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư thông qua ứng dụng VNeID. Việc tích hợp dữ liệu đồng bộ theo thời gian thực sẽ tháo gỡ dứt điểm tình trạng khóa nhầm mã số thuế, rút ngắn quy trình thủ tục đóng mã số thuế và giải quyết triệt để vướng mắc xuất cảnh cho các chủ doanh nghiệp khi vướng thủ tục hồ sơ.