Từ Xiaomi đến Grab: Vì sao những ‘ông lớn’ cứ bị ‘sờ’... là ra sai phạm?

Cả Xiaomi và Grab bị phạt trên cùng 3 hành vi vi phạm giống nhau

Cả Xiaomi và Grab tại Việt Nam đều bị Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia (Bộ Công Thương) ra quyết định xử phạt dựa trên cơ sở là Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Có thể dễ dàng nhận ra rằng, 2 vụ xử phạt đối với Xiaomi và Grab đã phơi bày những vấn đề mang tính hệ thống trong cách các tập đoàn công nghệ lớn này vận hành chi nhánh/công ty con tại Việt Nam.

Điểm đầu tiên, cả Xiaomi (bị phạt vào tháng 5/2026) và Grab (bị phạt 8/2026) đều có hành vi không cho người tiêu dùng lựa chọn việc cho phép/không cho phép sử dụng thông tin của người tiêu dùng để chia sẻ, tiết lộ, chuyển giao cho bên thứ ba; hoặc để quảng cáo, giới thiệu sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ và hoạt động có tính chất thương mại khác. Hành vi này vi phạm điểm b khoản 4 Điều 18 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Điểm thứ hai, cả 2 thương hiệu đều đưa ra quy định điều khoản không được phép quy định trong điều kiện giao dịch chung theo quy định (điều kiện giao dịch chung áp dụng trên phạm vi toàn quốc). Hành vi này vi phạm Điều 25 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Điểm thứ ba, Xiaomi cũng như Grab đều không thông báo trước hoặc không công khai cho người tiêu dùng việc tài trợ cho người có ảnh hưởng dưới mọi hình thức để sử dụng hình ảnh, lời khuyên, khuyến nghị của người này nhằm xúc tiến thương mại hoặc khuyến khích người tiêu dùng mua, sử dụng sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ. Hành vi này vi phạm điểm h khoản 1 Điều 10 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023.

Không phải người tiêu dùng, quyền lợi doanh nghiệp mới là trên hết

Xiaomi đã từng bị Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia xử phạt 290 triệu đồng đối với 3 hành vi vi phạm. Cùng vi phạm tại 3 hành vi tương tự Xiaomi, nhưng Grab còn vi phạm thêm 3 hành vi khác. Tổng cộng, doanh nghiệp gọi xe công nghệ này bị phạt trên 6 hành vi vi phạm, với số tiền 1,36 tỉ đồng.

Chỉ cần xét trên 3 hành vi vi phạm giống nhau của Xiaomi và Grab, qua đó có thể thấy, 2 “ông lớn” này đã ưu tiên lợi ích của doanh nghiệp mình hơn quyền tự quyết - quyền lợi của người tiêu dùng.

Bởi cả 2 đều thiết kế giao diện và điều khoản theo cơ chế “ép buộc ngầm”, tước bỏ quyền được lựa chọn của khách hàng đối với thông tin cá nhân của chính họ. Cơ chế/chính sách này đưa người dùng vào tình thế bắt buộc phải đồng ý với toàn bộ chính sách bảo mật thì mới được sử dụng dịch vụ hoặc ứng dụng. Họ không có tùy chọn để tích (tick) đồng ý từng phần.

Với cơ chế nhằm mục đích buộc người dùng “tự dâng” thông tin cá nhân như vậy, cả Xiaomi và Grab đều không cung cấp cơ chế rõ ràng, dễ dàng để người dùng rút lại sự đồng ý hoặc từ chối nhận tin nhắn quảng cáo rác, đẩy người dùng vào thế bị động tiếp nhận thông tin thương mại liên tục.

Bản chất của vi phạm này là về dữ liệu cá nhân. Phía doanh nghiệp đã xem dữ liệu người dùng như là tài sản mặc định của họ để thu thập, khai thác trong kinh doanh với mục đích cuối cùng là thu lợi.

“Ông lớn” nhưng thiếu minh bạch trong hoạt động tiếp thị kỹ thuật số

Nhìn chung, những quy định trước đây của Xiaomi và của Grab qua vụ phạt vừa mới đây, đều lộ ra thủ thuật che giấu thông tin trong kỷ nguyên số. Cả 2 đều sử dụng người có ảnh hưởng (KOLs/KOCs) để quảng cáo sản phẩm, dịch vụ nhưng không gắn nhãn “Được tài trợ” hoặc “Quảng cáo” một cách rõ ràng. Sự mập mờ mối quan hệ với KOLs/KOCs như một cái bẫy đối với người tiêu dùng. Rất nhiều người lầm tưởng đó là những đánh giá khách quan, độc lập, thậm chí là tư vấn hữu ích rất đáng tin cậy, và đã quyết định theo đó, mang đến nguồn lợi bán được hàng cho cả KOLs/KOCs và doanh nghiệp.

Sự thiếu minh bạch trong hoạt động tiếp thị kỹ thuật số này trên thực tế là cái bẫy giăng nhằm thao túng nhận thức mua sắm của người tiêu dùng. Bởi, nó dễ dàng điều hướng hành vi mua sắm của người tiêu dùng theo hướng có lợi cho doanh nghiệp, triệt tiêu tính cạnh tranh lành mạnh trên thị trường đối với những thương hiệu/doanh nghiệp khác.

Răn đe và tái cấu trúc

Từ đầu năm 2026 tới nay, nhiều doanh nghiệp lớn, trong đó có những thương hiệu công nghệ từ nước ngoài được gọi là “ông lớn”, làm ăn tại Việt Nam, đã bị Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia ra quyết định xử phạt vì các hành vi vi phạm, trong đó có những hành vi đề cập ở trên.

Việc xử phạt của Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia cho thấy công tác kiểm tra việc chấp hành pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đang được tiến hành theo lộ trình. Khoản tiền phạt đối với doanh nghiệp vi phạm như một hệ quả tất yếu khi những “ông lớn” đang sử dụng chiêu trò, thủ thuật để “ép dầu ép mỡ” người tiêu dùng một cách trái pháp luật.

Tuy nhiên, bên cạnh khoản phạt vi phạm hành chính bằng tiền, cơ quan chức năng cũng buộc doanh nghiệp phải chấm dứt các hành vi vi phạm; chủ động rà soát và hoàn thiện các nội dung, chính sách, bảo đảm tuân thủ đầy đủ, chính xác các quy định của pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Nói một cách khác, bên cạnh việc xử phạt còn có biện pháp chế tài bổ sung là khắc phục các sai phạm, ở đây là các quy định, cơ chế, chính sách phía doanh nghiệp đặt ra gây bất lợi đối với người tiêu dùng.

Việc khắc phục thậm chí buộc doanh nghiệp như Xiaomi và Grab phải dùng biện pháp kỹ thuật công nghệ để thay đổi kiến trúc hệ thống như UI/UX, thiết kế lại luồng trải nghiệm của người dùng như thêm các nút “Đồng ý” hoặc “Từ chối” để người tiêu dùng lựa chọn. Những “ông lớn” Xiaomi và Grab cũng phải chấm dứt hành vi sử dụng KOLs/KOCs quảng cáo mập mờ giăng bẫy người dùng nếu không muốn tiếp tục bị xử phạt hoặc bị chế tài ở mức nặng hơn. Từ các trường hợp bị phạt, những doanh nghiệp khác cũng phải chủ động thay đổi các quy định từ trong nội bộ đến đối với khách hàng để đáp ứng tính tuân thủ pháp luật.