Tỷ lệ nội địa hóa thấp - ngành ô tô Việt 'đau đầu'
Các chuyên gia cho hay ngành công nghiệp ô tô có vai trò vô cùng quan trọng trong nền kinh tế. Tuy nhiên, tỷ lệ nội địa hóa ô tô ở Việt Nam còn thấp.
Đi sau nhiều nước
Tại tọa đàm "Nội địa hóa ngành ô tô với nền kinh tế độc lập, tự chủ", chuyên gia ô tô, TS Ngô Nhật Thái cho hay ngành công nghiệp ô tô có vai trò vô cùng quan trọng. Tuy nhiên, tỷ lệ nội địa hóa còn thấp.
Cụ thể, Việt Nam mới chỉ đạt khoảng 10% đối với dòng xe 5 chỗ ngồi, xe du lịch cỡ nhỏ; xe chuyên dùng hoặc xe tải, xe buýt, tỷ lệ có thể cao hơn, tới 40%. Còn tỷ lệ cho dòng xe con quá thấp, đặc biệt là so với các nước lân cận như Thái Lan, Malaysia hay Indonesia.
“Chúng ta đang đi sau họ”, ông Thái nói và cho rằng có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng này.
Nguyên nhân đầu tiên là số lượng tiêu thụ hằng năm ở Việt Nam hiện nay rất thấp.
Ví dụ Thái Lan có 70 triệu dân, mỗi năm họ bán một triệu xe trong nước, xuất khẩu một triệu chiếc nữa. Còn Việt Nam, kể cả sản xuất trong nước lẫn nhập khẩu, năm vừa qua khoảng 500.000 xe thì có đến 175.000 xe nguyên chiếc nhập khẩu.
“Sản lượng thấp như vậy và chia ra hàng chục nhãn hiệu khác nhau. Chưa kể mỗi nhãn hiệu lại có rất nhiều loại, thì số lượng trên một chủng loại xe lại càng thấp. Số lượng thấp thì khả năng đầu tư sản xuất những linh kiện nội địa hóa là vô cùng khó khăn”, ông Thái nêu.
Ông Thái cũng lưu ý, mỗi hãng, ví dụ Toyota, Ford… đều có hệ thống sản xuất riêng. Hệ thống của họ nằm trong hệ thống toàn cầu (OEM), có các nhà sản xuất cung cấp linh kiện cho họ, từ khi chưa vào Việt Nam.
“Doanh nghiệp Việt tham gia được hệ thống OEM vô cùng khó. Nếu như không có một chính sách thích hợp, để các nhà sản xuất phải đưa đối tác của họ trong hệ thống cung cấp cho họ tham gia ở Việt Nam thì sẽ không thể tạo dựng được ngành công nghiệp ô tô của chúng ta với kỳ vọng tăng tỷ lệ nội địa hóa”, ông Thái nói.
Còn theo TS Nguyễn Văn Hội, Viện trưởng Viện Nghiên cứu chiến lược, chính sách công thương (Bộ Công Thương), rất nhiều nhà đầu tư nước ngoài khi cam kết đầu tư vào Việt Nam đều có cam kết về 2 mục tiêu Việt Nam quan tâm. Một là nội địa hóa, hai là chuyển giao công nghệ. Tuy nhiên đến thời điểm này đạt tỷ lệ không đáng kể.
“Mục tiêu đến năm 2020 là 40% nhưng đến nay mới là 10%, không đạt mục tiêu về tỷ lệ nội hóa cũng như chuyển giao công nghệ”, ông Hội nói.
Ông Hội cho hay Việt Nam đã có rất nhiều ưu đãi về đất đai, về vốn, về thuế… với các nhà đầu tư nước ngoài sản xuất lắp ráp ô tô tại Việt Nam; đặc biệt thuế nhập khẩu ô tô nguyên chiếc. Tuy nhiên, nhập khẩu vẫn rất lớn. Năm 2024, nhập khẩu lên đến 172.000 chiếc các loại. Thái Lan sản xuất 2 triệu chiếc nhưng họ xuất khẩu 100 triệu ô tô các loại.
“Việt Nam cũng đã có cơ chế chính sách, có những biện pháp, có giải pháp. Tuy nhiên, thực sự những cơ chế chính sách chưa đủ, chưa mạnh, chưa thiết thực để thúc đẩy nội địa hóa ngành công nghiệp ô tô. Đấy là một thách thức trong thời gian tới”, ông Hội nói.
Không nội địa hóa sẽ không tồn tại được
Đại biểu quốc hội, GS-TS Hoàng Văn Cường cho hay nếu không nội địa hóa thì sẽ không tồn tại được.
Theo đó, cần phải có điều kiện ràng buộc về tiến độ nội địa hóa. Nếu có ràng buộc, các nhà sản xuất sẽ phải tính toán xem có nên đặt chân vào một thị trường chưa lớn hay không.
Ông Cường cũng cho rằng cần cam kết hay ràng buộc về chuyển giao công nghệ. “Việt Nam đang hướng đến thu hút các nhà đầu tư có vốn, có kinh nghiệm. Đáng ra đi kèm theo đó, chúng ta phải cần nhận được công nghệ của họ, thì chúng ta chưa có ràng buộc điều đó”, ông Cường nêu.
Ngoài ra, ông Cường nhấn mạnh chính sách cần tập trung điều tiết thị phần, tránh để "chiếc bánh vốn đã nhỏ lại bị cắt nhỏ thêm". Muốn vậy, phải có cơ chế buộc các hãng hợp tác, dùng chung linh kiện, đồng thời dịch chuyển dần chuỗi cung ứng về sản xuất trong nước.
“Việt Nam có lợi thế thu hút sản xuất, đã trở thành công xưởng của thế giới, nên càng cần đặt ra cam kết rõ ràng về tỷ lệ nội địa hóa. Hãng nào mạnh về lĩnh vực nào thì dịch chuyển sản xuất chi tiết đó về Việt Nam; từ đó hình thành hệ thống công nghiệp phụ trợ. Các hãng cũng phải liên kết, sử dụng linh kiện của nhau, vừa phục vụ thị trường trong nước vừa hướng đến xuất khẩu”, ông Cường nói.
GS Cường cũng nhấn mạnh muốn nội địa hóa thực chất thì ngoài các tập đoàn nước ngoài, nhất thiết phải có doanh nghiệp Việt tham gia.
Dẫn kinh nghiệm Trung Quốc, ông Cường cho hay có giai đoạn họ buộc các hãng nước ngoài khi vào sản xuất phải liên doanh với doanh nghiệp trong nước theo tỷ lệ 50 - 50. Nhờ đó, doanh nghiệp nội mới lớn dần, tiếp nhận và làm chủ công nghệ. Do đó, ngoài yêu cầu chuyển giao công nghệ, Việt Nam cần chuẩn bị cho doanh nghiệp Việt đủ năng lực tiếp nhận.
Một công cụ khác, theo ông Cường là rào cản kỹ thuật. Nhiều nước áp dụng tiêu chuẩn kỹ thuật riêng, buộc nhà sản xuất phải tuân thủ và sản xuất ngay trong nước mới được tiêu thụ sản phẩm. Đây cũng là cách gián tiếp thúc đẩy sản xuất nội địa.
“Lâu nay chúng ta vẫn đặt nặng vào thuế, trong khi những công cụ quan trọng khác như điều tiết thị phần, cam kết nội địa hóa, hỗ trợ doanh nghiệp Việt, yêu cầu liên doanh, chuyển giao công nghệ và rào cản kỹ thuật lại chưa được quan tâm đúng mức. Kết quả chưa như mong muốn là điều dễ hiểu”, ông Cường nêu.
TS Ngô Nhật Thái cũng nêu chính sách cần thu hút được các nhà đầu tư nước ngoài buộc phải đưa đối tác vào tham gia ở Việt Nam, thành lập các liên doanh hoặc thậm chí các xí nghiệp, các công ty 100% vốn của họ để sản xuất tại Việt Nam.
Ngoài ra, về chính sách thuế, ông Thái nhấn mạnh phải đưa ra những biểu thuế để khuyến khích, hay nói cách khác là bắt buộc các nhà đầu tư phải tập trung vào sản xuất ở trong nước thì mới được giảm thuế.
