Ukraine duy trì hoạt động các máy bay thời Liên Xô như thế nào giữa xung đột?
Trong cuộc chiến vẫn đang căng thẳng, không quân Ukraine bị lép vế trước không quân Nga cả về số lượng và chất lượng. Mặc dù vậy, lực lượng này vẫn đang duy trì được một nòng cốt là các máy bay từ thời Chiến tranh Lạnh, và tăng cường đáng kể hiệu quả của chúng bằng vũ khí hiện đại từ phương Tây.
Cuộc chiến một chiều trên bầu trời Ukraine
Không quân Ukraine bước vào cuộc chiến với bất lợi gần như tuyệt đối trên không. Tuy cùng vận hành những loại máy bay có nguồn gốc từ thời Liên Xô, Nga nâng cấp được máy bay cũ bằng những công nghệ mới và sản xuất được máy bay mới. Ngược lại, Kyiv không thay thế được máy bay nếu bị tổn thất và không có năng lực cải tiến bằng Nga.
Không quân Ukraine cho biết, trong tình huống đối đầu trên không, máy bay Nga có radar mạnh hơn khoảng 2 đến 3 lần, cùng các loại tên lửa có tầm bắn xa hơn mọi thứ Ukraine sở hữu. Một khi bị tiêm kích Nga phát hiện, các phi công Ukraine hầu như không có gì để đáp trả.
Gần như toàn bộ vũ khí hàng không mà không quân Ukraine có được đều đến từ viện trợ của các nước phương Tây. Tuy nhiên, vũ khí NATO thuộc một hệ khác so với hệ Liên Xô vốn vẫn đang là nòng cốt. Một số ít máy bay NATO như Mirage-2000 hay F-16 tuy củng cố được phần nào đội bay của Ukraine, nhưng vẫn là các máy bay thế hệ cũ và không có vũ khí không đối không nào với được tới máy bay Nga nếu “chạm mặt” trên không.
Trong tình thế như vậy, Ukraine hiện phải giải quyết ba vấn đề lớn. Thứ nhất, đó là duy trì hoạt động cho các máy bay hệ Liên Xô. Thứ hai, đó là thay đổi chiến thuật để bảo toàn số lượng máy bay hạn chế của mình. Thứ ba, đó là sử dụng được một số lượng đa dạng vũ khí hàng không từ nhiều nhà cung cấp khác nhau.
Tái chế và tự chủ
Một trong những loại trang bị được NATO viện trợ đầu tiên cho Ukraine là gần như toàn bộ các máy bay hệ Liên Xô mà các nước khối Warsaw cũ sử dụng hoặc niêm cất. Ví dụ điển hình là vào năm 2023, Ba Lan chuyển giao 14 tiêm kích MiG-29, Slovakia chuyển 13 chiếc. Một số không nhỏ những máy bay này không ở trạng thái bay được, khiến Kyiv phải tận dụng mọi thứ có thể bằng cách tháo phụ tùng chiếc này để khôi phục chiếc khác.
Song song với đó, nhà máy sửa chữa duy nhất có thể đại tu MiG-29 ở Lviv đã tự sản xuất linh kiện thay thế phụ tùng Nga. Chương trình nội địa hóa này bắt đầu từ sau năm 2014, và đến trước xung đột đã tự chủ được khoảng 1.400 chủng loại linh kiện kim loại và 2.000 chủng loại linh kiện phi kim cho các máy bay hệ Liên Xô của không quân Ukraine.
Tránh đối đầu
Cục diện bị áp đảo hoàn toàn trên không buộc không quân Ukraine tìm một vai trò khác: tránh không chiến nhiều nhất có thể, thay vào đó biến mọi máy bay đang có thành máy bay cường kích.
Những máy bay vốn dùng để đánh chặn trên không nay được dùng để chi viện hỏa lực mặt đất. Nhược điểm dễ bị radar Nga phát hiện được khắc phục phần nào bằng cách bay thấp tránh né. Một vai trò khác được chú trọng hơn cả là đánh chặn các đợt tấn công bằng tên lửa hành trình hay máy bay không người lái (UAV) của Nga. Trong nhiệm vụ này, máy bay Ukraine có thể hoạt động tương đối an toàn.
Không quân Nga rất tích cực tổ chức săn tìm đối phương, và nhiều lần bắn hạ được máy bay Ukraine làm nhiệm vụ chặn UAV hay tấn công mặt đất. Mặc dù vậy, sự thay đổi chiến thuật đã tỏ ra có hiệu quả, do thiệt hại của Ukraine có thể sẽ lớn hơn nhiều nếu cố gắng giao chiến với máy bay Nga.
Đi “đường vòng” với tên lửa NATO
Những máy bay chủ lực của Ukraine hiện tại: MiG-29, Su-24, Su-25 hay Su-27, không có giao diện vũ khí chuẩn NATO. Do đó, máy bay nếu mang vũ khí khác hệ sẽ không thể khởi động hay "nói chuyện" được với vũ khí để ra lệnh tấn công mục tiêu.
Các gói nâng cấp cho máy bay hệ Liên Xô mang vũ khí NATO có tồn tại, nhưng các kỹ sư thường phải can thiệp sâu vào hệ thống điện tử bên trong, một quá trình thường mất nhiều tháng đến hàng năm.
Cách Kyiv giải bài toán này là không sửa máy bay, thay vào đó tạo hệ thống điều khiển vũ khí song song, hoạt động độc lập với điện tử gốc. Một trong những dự án sớm nhất là từ tháng 8/2022, khi không quân Ukraine xác nhận phóng thành công tên lửa chống bức xạ AGM-88 HARM từ máy bay MiG-29. Đây là vũ khí hàng không phương Tây đầu tiên bắn từ máy bay hệ Liên Xô trong thực chiến, và thay đổi vai trò của MiG-29 từ tiêm kích đánh chặn trên không sang chế áp phòng không mặt đất.
Tên lửa HARM gắn vào giá treo APU-470 vốn dùng cho tên lửa không đối không Liên Xô, nhưng nguồn điện không lấy từ máy bay mà từ pin rời gắn ngoài thân. Toàn bộ quá trình điều khiển phóng diễn ra qua một máy tính bảng thông thường, kết nối không dây Bluetooth với giá treo.
Đối với loại vũ khí phức tạp hơn như tên lửa hành trình Storm Shadow, Ukraine được hỗ trợ tích hợp tên lửa lên cường kích Su-24 bằng giá treo lấy từ máy bay Tornado đã loại biên của Không quân Hoàng gia Anh. Tên lửa Storm Shadow sau đó được nạp tọa độ mục tiêu trước khi cất cánh, tự dẫn bằng GPS kết hợp bản đồ địa hình. Nhờ vậy, Su-24 Ukraine chỉ đóng vai trò là phương tiện mang, tới điểm phóng và khai hỏa tên lửa chứ không cần làm gì khác.
Tích hợp “dã chiến” như vậy chắc chắn không tối ưu như “độ chế” toàn phần vào máy bay, nhưng theo CEO của công ty MBDA – đơn vị sản xuất Storm Shadow - cho biết quá trình tích hợp của Ukraine hoàn thành trong vài tuần, so với quy trình thông thường mất khoảng 6 năm vì phải can thiệp sâu vào điện tử máy bay.
Phức tạp hơn nữa là bom lượn dẫn đường JDAM-ER. Khác Storm Shadow, JDAM-ER cần nhận vị trí chính xác của máy bay ngay trước khi thả để hiệu chỉnh quỹ đạo. Các máy bay hệ Liên Xô cũ không có khả năng cung cấp dữ liệu này. Kỹ sư Ukraine phải chế tạo giá treo đặc biệt, với phần mũi nhô ra phía trước cánh, bên trong chứa anten định vị toàn cầu GPS. Anten được đặt ở vị trí không bị cánh máy bay che khuất tầm nhìn lên vệ tinh, qua đó cung cấp tọa độ chính xác cho bom trước thời điểm thả.
Tiền lệ mới cho thị trường quốc phòng
Cuộc chiến ở Ukraine mở đầu một xu thế mới là tích hợp vũ khí lên máy bay không cùng hệ. Tuy nhiên, các giải pháp mang tính tình thế do xung đột và còn cần tinh chỉnh, cải tiến nhiều.
Nhưng một khi hoàn thiện, đây có thể trở thành hướng đi khả thi cho các nhà sản xuất lớn muốn mở rộng tệp khách hàng sang những lực lượng không quân sử dụng máy bay thế hệ cũ. Các quốc gia với trình độ hạn chế hơn cũng có thêm giải pháp công nghệ để tích hợp vũ khí tự sản xuất lên các máy bay mua của nước ngoài.
.jpg)