Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về công tác thông tin khoa học và công nghệ trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc
Trong giai đoạn phát triển mới, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang trở thành những động lực quan trọng của tăng trưởng, trong đó thông tin khoa học và công nghệ (KH&CN) ngày càng được xem là nguồn lực chiến lược. Việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về công tác thông tin KH&CN có ý nghĩa thiết thực, góp phần xây dựng nền tảng tri thức phục vụ phát triển nhanh và bền vững.
Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với khát vọng trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đã trở thành động lực quan trọng của tăng trưởng. Thông tin khoa học và công nghệ không còn chỉ là hoạt động lưu trữ hay cung cấp tài liệu mà đã trở thành nguồn lực chiến lược, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Đặc biệt, gần đây Trung ương Đảng đã ban hành Chỉ thị 07-CT/TW ngày 13/7/2026 về Đẩy mạnh học tập, thực hành tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh trong giai đoạn phát triển mới. Trong bối cảnh đó, việc nghiên cứu và vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về công tác thông tin KH&CN có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn, góp phần xây dựng nền tri thức quốc gia hiện đại phục vụ phát triển nhanh và bền vững.
Trước hết, chúng ta tìm hiểu khái niệm Tư tưởng Hồ Chí Minh là gì. Theo Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng Cộng sản Việt Nam diễn ra từ ngày 12 đến ngày 19/1/2011 tại Thủ đô Hà Nội, “Tư tưởng Hồ Chí Minh là một hệ thống quan điểm toàn diện và sâu sắc về những vấn đề cơ bản của cách mạng Việt Nam, kết quả của sự vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin vào điều kiện cụ thể của nước ta, kế thừa và phát triển các giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại; là tài sản tinh thần vô cùng to lớn và quý giá của Đảng và dân tộc ta, mãi mãi soi đường cho sự nghiệp cách mạng của nhân dân ta giành thắng lợi”.
Khái niệm đã nêu rõ bản chất khoa học và cách mạng của tư tưởng Hồ Chí Minh. Tư tưởng Hồ Chí Minh được hình thành từ ba nguồn gốc chính:
Chủ nghĩa Mác - Lênin: Là nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam cho hành động.
Truyền thống tốt đẹp của dân tộc: Đặc biệt là chủ nghĩa yêu nước, tinh thần nhân văn và ý chí kiên cường bảo vệ độc lập.
Tinh hoa văn hóa nhân loại: Tiếp thu tư tưởng dân chủ, tự do của phương Tây và tư tưởng triết học, đạo đức phương Đông.
Tôi muốn làm rõ thêm khái niệm thông tin KH&CN trong bài viết này. Theo Nghị định số 262/2025/NĐ-CP ngày 14/10/2025 quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Khoa học - Công nghệ và Đổi mới sáng tạo về thông tin, thống kê, đánh giá, chuyển đổi số và các vấn đề chung, thông tin KH&CN, đổi mới sáng tạo được hiểu là "dữ liệu, dữ kiện, số liệu, tin tức được tạo ra trong hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo". Về lý luận thuần túy, có sự khác biệt giữa Dữ liệu - Thông tin - Tri thức. Tuy nhiên trong chuyên đề này, tôi sử dụng khái niệm Thông tin chung cho cả Dữ liệu-Thông tin-Tri thức.
Qua nghiên cứu các tác phẩm và tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh, mặc dù Người chưa sử dụng khái niệm "thông tin KH&CN" theo cách hiểu ngày nay, nhưng có thể khái quát 4 luận điểm lớn mang giá trị định hướng đối với hoạt động thông tin khoa học và công nghệ hiện đại gồm: Thông tin và tri thức là nguồn lực phát triển; Thông tin phải chính xác, kịp thời và thiết thực; Thông tin/tri thức phải được chia sẻ; Thông tin/tri thức phải gắn với thực tiễn.
Thứ nhất, thông tin và tri thức là nguồn lực của phát triển. Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn coi tri thức là sức mạnh của dân tộc. Ngay trong phiên họp đầu tiên của Hội đồng Chính phủ ngày 3/9/1945 nhằm nhấn mạnh tầm quan trọng cấp bách của việc nâng cao dân trí, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định: "Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu". Trong tác phẩm Chống nạn thất học của Người đăng trên báo Cứu quốc số 58 ngày 4/10/1945 nhằm kêu gọi toàn dân xóa nạn mù chữ, Người đã viết: "Muốn giữ vững nền độc lập, muốn làm cho dân mạnh nước giàu, mọi người Việt Nam phải hiểu biết quyền lợi của mình, bổn phận của mình, phải có kiến thức mới để có thể tham gia vào công cuộc xây dựng nước nhà". Theo Người, muốn xây dựng đất nước giàu mạnh phải không ngừng nâng cao dân trí, phát triển khoa học kỹ thuật, phải có thông tin. Thông tin chính là nguồn lực cho phát triển. Tư tưởng này đến nay vẫn còn nguyên giá trị. Trong nền kinh tế tri thức và kinh tế số, dữ liệu, thông tin và tri thức đã trở thành nguồn lực sản xuất mới, là nền tảng cho đổi mới sáng tạo và phát triển đất nước.
Thứ hai, thông tin phải chính xác, kịp thời và thiết thực. Trong tác phẩm Sửa đổi lối làm việc do Chủ tịch Hồ Chí Minh viết vào tháng 10/1947, Người đã nhấn mạnh yêu cầu "Chưa điều tra, chưa nghiên cứu, chưa biết rõ thì chớ nói, chớ viết". Trong bài nói chuyện của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ nhất diễn ra ngày 18/5/1963 của Hội Phổ biến khoa học và kỹ thuật Việt Nam (tiền thân của Liên hiệp Hội Việt Nam), Người khẳng định: "Những điều đem phổ biến phải thiết thực, phải chính xác,….“. Quan điểm đó thể hiện luận điểm về yêu cầu rất cao đối với chất lượng thông tin: Chính xác, kịp thời, thiết thực.
Thứ ba, thông tin và tri thức phải được chia sẻ và phổ biến rộng rãi. Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định khoa học là tài sản chung của nhân dân. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhấn mạnh: “Các cô, các chú phải ra sức đem hiểu biết khoa học, kỹ thuật của mình truyền bá rộng rãi trong nhân dân lao động, để nhân dân đẩy mạnh thi đua sản xuất nhiều, nhanh, tốt, rẻ". Những người làm khoa học có trách nhiệm truyền bá tri thức để phục vụ sản xuất và nâng cao đời sống nhân dân. Tư tưởng này rất phù hợp với xu hướng phát triển hiện nay như khoa học mở, dữ liệu mở, truy cập mở, thư viện số và xã hội học tập. Việc chia sẻ thông tin/tri thức không chỉ giúp nâng cao hiệu quả nghiên cứu mà còn thúc đẩy đổi mới sáng tạo trên phạm vi toàn xã hội.
Thứ tư, hoạt động thông tin khoa học và công nghệ phải gắn với thực tiễn và sản xuất. Người nói: "Khoa học phải đi từ sản xuất mà ra và phải trở lại phục vụ sản xuất, phục vụ quần chúng nhằm nâng cao năng suất lao động và không ngừng cải thiện đời sống của nhân dân, bảo đảm cho chủ nghĩa xã hội thắng lợi". Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, khoa học phải xuất phát từ thực tiễn và quay trở lại phục vụ thực tiễn. Điều đó có nghĩa thông tin KH&CN không chỉ dừng ở việc lưu trữ mà phải được khai thác, phân tích, phổ biến và chuyển giao để tạo ra giá trị cho phát triển kinh tế - xã hội.
Trên cơ sở những tư tưởng nêu trên, trong bối cảnh triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, triển khai thực hiện Chỉ thị 07-CT/TW ngày 13/7/2026 về Đẩy mạnh học tập, thực hành tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh trong giai đoạn phát triển mới, chúng ta có thể đề xuất cần tập trung vào 5 định hướng lớn:
1. Đẩy mạnh chuyển đổi số trong hoạt động thông tin KH&CN. Chúng ta phải quán triệt quan điểm của Đảng và Nhà nước: “Dữ liệu là tài nguyên quý của quốc gia cần khai thác, phát huy để trở thành nguồn lực, động lực phát triển trong kỷ nguyên số”. Nghị quyết 57-NQ/TW cũng yêu cầu "khai thác tối đa tiềm năng của dữ liệu, đưa dữ liệu thành tư liệu sản xuất chính, thúc đẩy phát triển nhanh cơ sở dữ liệu lớn, công nghiệp dữ liệu, kinh tế dữ liệu". Cần xây dựng hệ thống thư viện số, cơ sở dữ liệu số, nền tảng chia sẻ tri thức; ứng dụng mạnh mẽ trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, điện toán đám mây và blockchain nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, khai thác và phổ biến thông tin. Đặc biệt, cần phát triển các ứng dụng AI tiếng Việt và trợ lý tri thức số phục vụ nghiên cứu khoa học, quản lý và hoạch định chính sách.
2. Xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo theo nguyên tắc "đúng, đủ, sạch, sống, thống nhất và dùng chung". Đây là yêu cầu quan trọng nhằm bảo đảm chất lượng dữ liệu quốc gia, tăng cường kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các bộ, ngành, địa phương và các tổ chức nghiên cứu.
3. Phát triển mạnh hệ thống dữ liệu mở quốc gia. Tư tưởng Hồ Chí Minh về thông tin KH&CN nhấn mạnh Thông tin phải được chia sẻ và phổ biến rộng rãi. Vì thế cần thiết triển khai mạnh định hướng dữ liệu mở. Cần từng bước thực hiện nguyên tắc "mở là mặc định" (open by default), trừ những dữ liệu thuộc bí mật nhà nước hoặc dữ liệu cần bảo vệ theo quy định của pháp luật. Dữ liệu mở sẽ tạo điều kiện cho doanh nghiệp, nhà khoa học và người dân khai thác hiệu quả nguồn lực tri thức quốc gia; tăng cường chia sẻ và tái sử dụng dữ liệu; thúc đẩy AI, startup; phát triển kinh tế số và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.
4. Thúc đẩy truy cập mở đối với kết quả nghiên cứu khoa học. Truy cập mở (Open Access - viết tắt OA) đến kết quả nghiên cứu KH&CN chính là một trong các hình thức triển khai chia sẻ và phổ biến rộng rãi KH&CN theo tư tưởng Hồ Chí Minh về thông tin KH&CN. Đối với các nghiên cứu sử dụng ngân sách nhà nước, cần từng bước mở rộng khả năng tiếp cận để cộng đồng nghiên cứu và doanh nghiệp có thể khai thác, đồng thời vẫn bảo đảm quyền sở hữu trí tuệ và an ninh dữ liệu.
5. Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Đội ngũ cán bộ thông tin KH&CN cần được trang bị năng lực số, năng lực dữ liệu, khả năng phân tích thông tin, kỹ năng ứng dụng AI, đồng thời giữ vững đạo đức nghề nghiệp và tinh thần phục vụ xã hội theo tư tưởng "vừa hồng vừa chuyên" của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Có thể khẳng định rằng, tư tưởng Hồ Chí Minh về thông tin KH&CN vẫn giữ nguyên giá trị định hướng trong thời đại chuyển đổi số. Bốn luận điểm của Người về vai trò của tri thức, yêu cầu đối với chất lượng thông tin, tinh thần chia sẻ tri thức và sự gắn kết giữa khoa học với thực tiễn chính là nền tảng để xây dựng hệ thống thông tin KH&CN hiện đại. Việc vận dụng sáng tạo những tư tưởng đó sẽ góp phần thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia; xây dựng nền tri thức số hiện đại; phát huy sức mạnh của dữ liệu và tri thức, đóng góp tích cực vào mục tiêu đưa đất nước phát triển nhanh, bền vững trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.
ThS. Cao Minh Kiểm - Phó bí thư Chi bộ cơ quan Hội Thông tin Khoa học & Công nghệ Việt Nam (VASTI)
