Văn hóa châu Phi bị AI ‘phân biệt đối xử’ trong kỷ nguyên thuật toán

Nhưng khi bước lên không gian số, nhiều tác phẩm đang đối mặt với một rào cản mới: Trí tuệ nhân tạo kiểm duyệt nội dung. Không hiểu bối cảnh lịch sử và văn hóa châu Phi, các thuật toán có thể biến những biểu tượng của sự sống và bản sắc thành “nội dung nhạy cảm”, đẩy nghệ sĩ vào thế phải lựa chọn giữa giữ gìn bản sắc hay thích nghi với máy móc.

Khi thuật toán thay con người quyết định giá trị nghệ thuật

Trong nhiều thế kỷ, các nghệ nhân châu Phi đã khắc họa hình ảnh người mẹ bằng gỗ, đá và kim loại như một biểu tượng của sự sống. Với cộng đồng Yombe ở khu vực Trung Phi, những tác phẩm điêu khắc người mẹ để ngực trần đang cho con bú không phải hình ảnh về sự phô bày cơ thể, mà đại diện cho khả năng sinh sản, dòng dõi, sự tiếp nối tinh thần và mối liên kết thiêng liêng giữa mẹ với con.

Tương tự, các nghệ nhân Baoulé ở khu vực Côte d’Ivoire ngày nay từng tạo ra những tượng gỗ mô tả người phụ nữ bế con trên tay, đặt con trên đùi hoặc cõng con trên lưng. Cơ thể người trong những tác phẩm này mang ý nghĩa văn hóa sâu sắc, phản ánh vai trò trung tâm của người mẹ trong cấu trúc xã hội truyền thống. Nhưng khi những biểu tượng ấy xuất hiện trên mạng xã hội, chúng lại có thể bị nhìn nhận theo một cách hoàn toàn khác.

Sự phát triển của các hệ thống kiểm duyệt nội dung bằng AI trên các nền tảng như Facebook, Instagram hay YouTube đang tạo ra một nghịch lí: Những công nghệ được xây dựng để bảo vệ không gian số khỏi nội dung độc hại lại có nguy cơ loại bỏ chính những tác phẩm nghệ thuật mang giá trị lịch sử.

Khác với con người, thuật toán không thực sự “hiểu” ý nghĩa văn hóa của một hình ảnh. Nó nhận diện dựa trên các mẫu dữ liệu, hình dạng và dấu hiệu thị giác. Vì vậy, một bức tượng cổ, một tác phẩm nghệ thuật đương đại hay một nghi lễ truyền thống có thể bị đánh đồng với nội dung khỏa thân mang tính tình dục.

Một nghiên cứu được công bố bởi Association for Computing Machinery năm 2024 cho thấy hệ thống kiểm duyệt AI của Facebook có thể tự động xóa 99,2% nội dung được nhận diện là khỏa thân hoặc hoạt động tình dục mà không cần con người can thiệp. Điều này giúp nền tảng xử lí lượng nội dung khổng lồ, nhưng đồng thời cũng làm dấy lên lo ngại về những trường hợp AI không phân biệt được nghệ thuật, lịch sử và nội dung vi phạm.

Vấn đề trở nên nghiêm trọng hơn khi mạng xã hội đã trở thành “phòng trưng bày” hiện đại. Đối với nhiều nghệ sĩ, đặc biệt tại các quốc gia đang phát triển, nền tảng số không chỉ là nơi giới thiệu tác phẩm mà còn là công cụ xây dựng cộng đồng, tìm kiếm người mua và tạo thu nhập.

Khi quyết định kiểm duyệt được chuyển giao phần lớn cho máy móc, nghệ sĩ không còn đối thoại với một người đánh giá có khả năng hiểu bối cảnh. Họ phải đối mặt với những hệ thống tự động thường thiếu khả năng phân biệt giữa biểu đạt văn hóa và nội dung nhạy cảm.

Tổ chức vận động nghệ thuật Don’t Delete Art cho rằng các thuật toán đang dần trở thành những “người gác cổng” mới của sáng tạo. Những quyết định từng cần đến phán đoán của con người nay ngày càng phụ thuộc vào các mô hình máy học.

Người giữ hồn văn hóa châu Phi trước lựa chọn giữa bản sắc và sự tồn tại trên mạng

Một trong những người cảm nhận rõ nhất vấn đề này là Oscar Korbla Mawuli Awuku, nghệ sĩ 26 tuổi người Ghana. Tốt nghiệp Đại học Kỹ thuật Takoradi, Oscar đã dành nhiều năm nghiên cứu và sáng tạo nghệ thuật cơ thể lấy cảm hứng từ truyền thống châu Phi. Các tác phẩm của anh từng được trưng bày tại Melrose Gallery ở Nam Phi cùng nhiều nghệ sĩ châu Phi nổi tiếng.

Nhưng sự công nhận trong thế giới nghệ thuật không giúp anh tránh khỏi các quyết định của thuật toán. Oscar cho biết tài khoản YouTube với hơn 100.000 người đăng ký của anh bị xóa vào tháng 1/2026 sau khi nội dung bị đánh dấu là khỏa thân. Sau đó, trang Facebook có hơn 140.000 người theo dõi cũng biến mất.

Với một nghệ sĩ sống dựa vào mạng xã hội, mất tài khoản đồng nghĩa với mất đi không chỉ khán giả mà còn là nguồn thu nhập quan trọng. “Tôi bắt đầu tự hỏi liệu mình nên tiếp tục trung thành với phong cách của mình hay thay đổi để phù hợp với thuật toán”, Oscar chia sẻ.

Đây là câu hỏi ngày càng phổ biến trong giới sáng tạo: Khi một tác phẩm có giá trị văn hóa nhưng bị máy móc đánh giá sai, ai sẽ chịu trách nhiệm? Và nghệ sĩ phải thay đổi bản thân đến mức nào để tồn tại trong một không gian do thuật toán kiểm soát?

Theo Elijah Sofo, giảng viên Khoa Nghệ thuật Công nghiệp tại Đại học Kỹ thuật Takoradi, nghệ thuật cơ thể ở châu Phi chưa bao giờ chỉ là vấn đề thẩm mỹ.

Tại Ghana, vẽ cơ thể từng xuất hiện trong các nghi lễ trưởng thành của phụ nữ, đánh dấu sự chuyển đổi về vai trò xã hội và được xem như một hình thức bảo vệ tinh thần. Ở nhiều cộng đồng khác, cơ thể con người trở thành một “tấm vải sống” để thể hiện niềm tin, lịch sử và mối quan hệ với thế giới tâm linh.

Những truyền thống này tiếp tục truyền cảm hứng cho các nghệ sĩ hiện đại như Oscar, những người xem mình là người gìn giữ di sản có nguy cơ bị lãng quên. Tuy nhiên, sự phát triển của kiểm duyệt AI đang đặt ra câu hỏi rộng hơn về quyền lực văn hóa trong thời đại số.

Các nền tảng công nghệ cho rằng AI giúp phát hiện nhanh hơn nội dung vi phạm và trong một số trường hợp vẫn chuyển sang đội ngũ kiểm duyệt con người để đánh giá. Nhưng các nghệ sĩ cho rằng vấn đề nằm ở sự thiếu minh bạch: Họ thường không biết vì sao tác phẩm bị gỡ, ai đưa ra quyết định và làm thế nào để kháng nghị hiệu quả.

Với Oscar, câu chuyện không chỉ là mất một tài khoản mạng xã hội. Nó liên quan đến khả năng tồn tại của một hình thức nghệ thuật. “Nhiều nghệ sĩ đang gặp vấn đề giống tôi. Chúng tôi cần tiếng nói của mình được lắng nghe”, anh nói.

Trong kỷ nguyên AI, thách thức lớn nhất không chỉ là tạo ra những thuật toán thông minh hơn, mà còn là giúp chúng hiểu được sự phức tạp của con người. Bởi nghệ thuật không chỉ là hình ảnh. Đằng sau mỗi tác phẩm là lịch sử, niềm tin, ký ức và bản sắc của một cộng đồng.

Nếu AI không học được cách nhìn thấy những điều đó, nó có thể trở thành một cánh cửa kiểm soát sáng tạo thay vì một công cụ hỗ trợ sáng tạo.