Vì sao các nền tảng số ngại dán nhãn nhạc AI?

Maya Ackerman, một chuyên gia về AI và sự sáng tạo thuật toán tại Đại học Santa Clara (California), đồng thời là Giám đốc điều hành của WaveAI (công ty sở hữu công cụ hỗ trợ nhạc sĩ viết lời) chỉ ra rằng việc AI tồn tại trên một quang phổ rộng đã biến quá trình dán nhãn thành một cơn ác mộng. Nếu một bài hát được tạo ra hoàn toàn từ một câu lệnh duy nhất (prompt in, song out), việc dán nhãn là hoàn toàn hợp lý. Tuy nhiên, rất nhiều công cụ AI được thiết kế để hỗ trợ quá trình đồng sáng tạo, chỉ can thiệp vào một phần nhỏ trong khâu sản xuất.

Ranh giới trở nên vô cùng mờ nhạt: Nếu một nhạc sĩ chỉ dùng AI để hòa âm một đoạn điệp khúc, liệu bài hát đó có đáng bị gán mác là “sản phẩm AI”? Thêm vào đó, ngay cả khi sử dụng các công cụ mạnh mẽ như Suno hay Udio, nhiều người dùng vẫn dành hàng giờ đồng hồ để tinh chỉnh, nhào nặn âm thanh và đưa vào đó những ca từ mang đậm dấu ấn cá nhân. “Từ xa, việc dán nhãn AI có vẻ rất hiển nhiên, nhưng khi soi chiếu kỹ lưỡng, bạn sẽ nhận ra đây là một vấn đề cực kỳ phức tạp”, bà Ackerman nhấn mạnh.

Cuộc chạy đua vũ trang thuật toán và nỗi sợ hãi nhận diện nhầm nhạc AI của hệ thống

Bên cạnh những tranh cãi về ranh giới sáng tạo, thách thức kỹ thuật trong việc phát hiện chính xác các bản nhạc AI cũng là một bài toán hóc búa. Hậu quả sẽ vô cùng nghiêm trọng nếu một nhạc sĩ con người bị hệ thống gắn nhầm mác là thuật toán, dẫn đến việc sự nghiệp của họ bị tẩy chay oan uổng. Bob Sturm, nhà nghiên cứu tại Viện Công nghệ Hoàng gia KTH ở Thụy Điển, lưu ý rằng việc phát hiện ngay cả những bản nhạc được AI tạo ra 100% cũng tiềm ẩn rất nhiều rủi ro.

Các hệ thống rà soát hiện tại được huấn luyện dựa trên đầu ra của các công cụ tạo nhạc AI có sẵn. Tuy nhiên, khi các công cụ tạo nhạc này liên tục được nâng cấp, phần mềm rà soát cũng phải liên tục học hỏi lại từ đầu, dẫn đến một vòng lặp không hồi kết mà ông Sturm mô tả là một “cuộc chạy đua vũ trang âm nhạc AI”.

Mặc dù Manuel Moussallam, Giám đốc nghiên cứu của Deezer (nền tảng hiếm hoi đang tiên phong áp dụng hệ thống rà soát tự động) khẳng định rằng công nghệ của họ duy trì tỷ lệ nhận diện nhầm ở mức rất thấp, nhiều chuyên gia khác vẫn cho rằng những rào cản kỹ thuật này chỉ là một tấm bình phong.

David Hoffman, giáo sư tại Đại học Duke ở Bắc Carolina, người chuyên nghiên cứu tác động của nhạc AI đến sinh kế của các nghệ sĩ, phản bác mạnh mẽ: “Có một chiến dịch vận động hành lang đang cố gắng truyền tải thông điệp rằng 'chúng ta không thể vạch ra ranh giới rõ ràng và do đó, chúng ta không nên làm bất cứ điều gì'".

Ông lập luận rằng các nền tảng ít nhất phải dán nhãn những ca khúc được tạo ra hoàn toàn bằng AI, sau đó mới tiếp tục đánh giá quy mô của các vấn đề còn lại. Dữ liệu từ cuộc thăm dò của Deezer-Ipsos cũng củng cố quan điểm này, với khoảng 80% người được hỏi khẳng định rằng âm nhạc do AI tạo ra cần phải được dán nhãn rõ ràng, nhằm đảm bảo “người nghe xứng đáng được biết sự thật”, giống như cách người tiêu dùng có quyền biết thành phần dinh dưỡng trên vỏ hộp thực phẩm.

Góc khuất kinh tế và tương lai của luật chơi mới

Nhiều nhà quan sát suy đoán rằng nguyên nhân sâu xa nhất thực sự ngăn cản Spotify mạnh tay trong việc dán nhãn và lọc nhạc AI không nằm ở khó khăn kỹ thuật, mà nằm ở bài toán kinh tế. Chuyên gia Robert Prey nhận định Spotify đang nỗ lực tối ưu hóa để nền tảng tiếp tục tăng trưởng, và việc giữ cho các thuật toán đề xuất “không bị cản trở và tự do hoạt động hết mức có thể” là chìa khóa cho sự mở rộng đó.

Giáo sư Hoffman cũng chỉ ra rằng việc triển khai các hệ thống phát hiện AI sẽ kéo theo chi phí vận hành khổng lồ, trong khi việc đưa nhạc AI vào các danh sách phát lại có thể mang lại lợi ích chi phí cho nền tảng. Những nghi ngờ này càng được củng cố bởi các tranh cãi trong quá khứ, khi Spotify từng bị cáo buộc tự sản xuất và đẩy mạnh các bản nhạc có chi phí bản quyền thấp vào các danh sách phát nhạc nền (background-style playlists), vốn là một cáo buộc mà hãng luôn cương quyết phủ nhận.

Tuy nhiên, “vùng miền Tây hoang dã” của âm nhạc AI, theo cách gọi của giáo sư David Hesmondhalgh từ Đại học Leeds, sẽ không thể tồn tại mãi mãi. Ngành công nghiệp đang rục rịch thiết lập những luật chơi mới. Cơ quan tiêu chuẩn ngành âm nhạc DDEX đang nỗ lực xây dựng một tiêu chuẩn chung cho việc công khai việc sử dụng AI trong phần thông tin ghi chú. Quan trọng hơn, theo Đạo luật Trí tuệ Nhân tạo của Liên minh Châu Âu (EU AI Act), một số nội dung do AI tạo ra sẽ bắt buộc phải được dán nhãn từ tháng 8 năm 2026.

Trước những áp lực bủa vây, Spotify đã bắt đầu có những động thái xoa dịu, tung ra các tính năng mới nhằm tôn vinh tính nghệ thuật của con người. Chẳng hạn như họ cung cấp cho người dùng trả phí cái nhìn sâu sắc hơn về nguồn gốc và những người đóng góp cho một bản nhạc. “Chúng tôi tin rằng phản ứng đúng đắn đối với AI trong âm nhạc không phải là một chính sách đơn lẻ, mà là sự kết hợp giữa các biện pháp kiểm soát chủ động, các tiêu chuẩn toàn ngành và sự đầu tư sâu sắc hơn vào sức sáng tạo của con người”, đại diện Spotify kết luận.

Lời khẳng định này báo hiệu một cuộc chuyển mình chậm chạp nhưng tất yếu, khi trật tự mới bắt buộc phải được thiết lập để bảo vệ cả nghệ sĩ lẫn người nghe trong kỷ nguyên số.