Vì sao Gen Z ngày càng thích làm việc tự do?
Khác với thế hệ đi trước coi trọng gắn bó một công ty, Gen Z lại coi một công việc ổn định không còn nhất thiết đồng nghĩa với việc gắn bó lâu dài với một doanh nghiệp duy nhất.
Sự phát triển của công nghệ số, nền tảng việc làm trực tuyến và kinh tế sáng tạo đang mở ra nhiều cách kiếm sống mới cho Gen Z, từ freelance, làm việc từ xa đến kết hợp nhiều dự án. Theo Tiến sĩ Lương Thanh Thảo, Chủ nhiệm cấp cao bộ môn Quản trị nhân sự, Đại học RMIT Việt Nam, điều người trẻ tìm kiếm không hẳn là rời bỏ tổ chức, mà là có nhiều quyền chủ động hơn trong cách họ làm việc và xây dựng sự nghiệp.
Công nghệ mở rộng cánh cửa cho một sự nghiệp không còn đi theo đường thẳng
Trong nhiều thập niên, hình dung phổ biến về một sự nghiệp ổn định thường khá đơn giản: tốt nghiệp, tìm một công việc phù hợp, làm việc tại một doanh nghiệp và từng bước thăng tiến trong tổ chức đó. Một hợp đồng dài hạn, mức lương đều đặn và vị trí ngày càng cao thường được xem là những dấu hiệu quan trọng của thành công nghề nghiệp.
Nhưng với một bộ phận Gen Z, con đường ấy không còn là lựa chọn duy nhất. Sự phát triển của công nghệ đang khiến việc làm trở nên ít phụ thuộc hơn vào một văn phòng, một địa điểm hay thậm chí một doanh nghiệp cụ thể. Chỉ với máy tính, kết nối Internet và các nền tảng trực tuyến, một người có thể nhận dự án từ nhiều khách hàng, làm việc cho doanh nghiệp ở một quốc gia khác hoặc kết hợp công việc toàn thời gian với những dự án riêng.
Theo Tiến sĩ Lương Thanh Thảo, sự thay đổi trong cách nhìn về nghề nghiệp giúp lí giải vì sao ngày càng nhiều người trẻ quan tâm đến các hình thức làm việc linh hoạt như freelance, làm việc từ xa hoặc cùng lúc tham gia nhiều dự án.
Điểm hấp dẫn của những hình thức này trước hết nằm ở mức độ tự chủ. Người lao động có thể có nhiều quyền quyết định hơn về thời gian, địa điểm và cách thức thực hiện công việc. Quan trọng hơn, họ có cơ hội thử sức ở nhiều lĩnh vực thay vì phải lựa chọn một vị trí và gắn bó với nó trong thời gian dài.
Công nghệ số chính là yếu tố khiến lựa chọn đó trở nên khả thi hơn nhiều so với trước đây. Các nền tảng kết nối việc làm giúp người có kĩ năng tìm kiếm khách hàng mà không nhất thiết phải sống cùng thành phố với doanh nghiệp. Công cụ cộng tác trực tuyến cho phép một nhóm làm việc cùng nhau dù mỗi thành viên ở một nơi. Mạng xã hội và nền kinh tế sáng tạo lại mở ra khả năng biến kiến thức, nội dung, thiết kế, lập trình hay nhiều loại kĩ năng khác thành nguồn thu nhập.
Trong môi trường ấy, sự nghiệp có thể trở thành một quá trình liên tục thử nghiệm. Một người trẻ có thể bắt đầu bằng công việc toàn thời gian, sau đó nhận thêm dự án freelance để học kĩ năng mới. Một người khác có thể vừa làm tư vấn, vừa sáng tạo nội dung, vừa tham gia một dự án khởi nghiệp. Sau vài năm, những trải nghiệm tưởng như rời rạc đó có thể kết hợp thành một hồ sơ nghề nghiệp đa dạng.
Tiến sĩ Thảo gọi mô hình này là portfolio career, tức sự nghiệp đa dạng, trong đó một cá nhân kết hợp nhiều công việc, dự án hoặc vai trò khác nhau thay vì chỉ có một chức danh nghề nghiệp duy nhất.
Với Gen Z, cách xây dựng sự nghiệp như vậy có thể mang lại một lợi thế đáng kể: khả năng thử nghiệm trước khi đưa ra những lựa chọn dài hạn. Thay vì phải xác định ngay một nghề nghiệp duy nhất, họ có thể trải nghiệm nhiều công việc, tích lũy kĩ năng và mở rộng mạng lưới quan hệ trong quá trình làm việc.
Sự nghiệp vì thế không còn nhất thiết là một đường thẳng từ vị trí này đến vị trí khác, mà có thể giống một mạng lưới gồm nhiều nhánh khác nhau.
“Ổn định” của Gen Z không còn chỉ là có một hợp đồng dài hạn
Điều đáng chú ý là xu hướng này không có nghĩa Gen Z quay lưng hoàn toàn với sự ổn định. Theo Tiến sĩ Lương Thanh Thảo, cách người trẻ định nghĩa sự ổn định nghề nghiệp đang thay đổi. Cảm giác an toàn không nhất thiết chỉ đến từ một hợp đồng dài hạn với một doanh nghiệp, mà còn đến từ employability, tức năng lực có việc làm: khả năng duy trì những kĩ năng thị trường cần, thích ứng với thay đổi và tìm kiếm hoặc tạo ra cơ hội nghề nghiệp tiếp theo.
Cách nhìn này đặc biệt có ý nghĩa trong thời đại công nghệ thay đổi nhanh. Một vị trí từng được xem là ổn định hôm nay có thể thay đổi đáng kể sau vài năm bởi tự động hóa, trí tuệ nhân tạo hoặc những mô hình kinh doanh mới.
Trong bối cảnh đó, việc chỉ dựa vào một chức danh hay một công ty để tạo cảm giác an toàn có thể không còn đủ. Người lao động cần liên tục học hỏi để duy trì giá trị của mình trên thị trường.
Đó cũng là lí do một số người trẻ coi việc tham gia nhiều dự án không phải biểu hiện của sự thiếu ổn định, mà là một cách xây dựng “bộ đệm” nghề nghiệp. Nếu một dự án kết thúc, họ vẫn có kĩ năng, kinh nghiệm, quan hệ và những cơ hội khác để tiếp tục.
Tuy nhiên, các nghiên cứu cũng cho thấy điều người trẻ tìm kiếm không nhất thiết là “tự do khỏi tổ chức”. Nhiều người vẫn mong muốn sự ổn định, cơ hội phát triển và sự hỗ trợ từ doanh nghiệp, nhưng đồng thời kì vọng có nhiều quyền chủ động hơn trong cách thực hiện công việc và xây dựng sự nghiệp.
Nói cách khác, Gen Z có thể không phản đối việc làm trong một tổ chức; họ đang đặt ra những yêu cầu khác đối với mối quan hệ giữa người lao động và doanh nghiệp. Đây là điểm mà doanh nghiệp cần đặc biệt lưu ý.
Nếu trước đây lương thưởng có thể là công cụ quan trọng để giữ chân nhân viên, thì nay thiết kế công việc cũng ngày càng có ý nghĩa. Người trẻ có thể quan tâm đến việc họ được tự quyết định đến đâu, có cơ hội học hỏi hay không, công việc có linh hoạt không, người quản lí có hỗ trợ họ phát triển không và liệu họ có nhìn thấy một tương lai nghề nghiệp có ý nghĩa trong tổ chức hay không.
Điều này đặt doanh nghiệp trước một bài toán mới. Muốn giữ chân nhân tài trẻ, doanh nghiệp không nhất thiết phải đáp ứng mọi mong muốn về làm việc tự do, nhưng cần tạo ra không gian đủ lớn để nhân viên có quyền chủ động và phát triển năng lực.
Một môi trường cho phép nhân viên linh hoạt về cách hoàn thành nhiệm vụ, tham gia những dự án khác nhau, học kĩ năng mới và nhìn thấy cơ hội tiến bộ có thể phù hợp hơn với kì vọng của thế hệ đang bước vào thị trường lao động.
Với Gen Z, tự do vì thế không nhất thiết có nghĩa là làm việc một mình hay không chịu sự quản lí. Đó có thể đơn giản là quyền được lựa chọn cách phát huy năng lực của bản thân.
Và khi công nghệ tiếp tục phá bỏ giới hạn về không gian, thời gian và cách thức làm việc, khái niệm “một công việc cho cả sự nghiệp” có thể sẽ ngày càng nhường chỗ cho một mô hình linh hoạt hơn: mỗi người chủ động xây dựng một tập hợp kĩ năng, kinh nghiệm và các mối quan hệ để thích ứng với thị trường lao động luôn thay đổi.