Vì sao giới trẻ dễ bị cuốn vào nội dung độc hại trên mạng xã hội và cảnh báo từ chuyên gia

Trong bối cảnh mạng xã hội liên tục dậy sóng bởi những nội dung gây sốc, lan truyền chóng mặt, gần đây nhất là vụ chia sẻ tài liệu hàng chục trang với nhiều chi tiết kích thích tò mò, các chuyên gia công nghệ thông tin, tâm lý học và truyền thông của Đại học RMIT Việt Nam đã đưa ra loạt cảnh báo quan trọng.

Thông tin đến Một Thế Giới, các chuyên gia chỉ ra rằng những nội dung giật gân, được thiết kế để thu hút cảm xúc mạnh, thường ẩn chứa nhiều rủi ro hơn người dùng tưởng. Mỗi cú nhấp chuột có thể dẫn đến mã độc, đánh cắp dữ liệu cá nhân hoặc thậm chí chiếm đoạt tài khoản bởi tội phạm công nghệ cao. Không chỉ dừng ở mức độ an toàn thông tin, việc tiếp xúc với nội dung độc hại còn có thể gây tổn thương tâm lý, đặc biệt ở giới trẻ, nhóm sử dụng mạng xã hội với tần suất cao nhưng thiếu kỹ năng đánh giá và sàng lọc thông tin.

Theo các chuyên gia, vấn đề không chỉ nằm ở bản chất độc hại của nội dung, mà còn ở cách chúng lan truyền: nhanh, mạnh và tác động trực tiếp đến cảm xúc người xem. Khi sự tò mò bị kích hoạt, nhiều người dễ dàng chia sẻ thông tin trước khi kiểm chứng, vô tình trở thành “mắt xích” trong vòng xoáy lan truyền tin giả và nội dung độc hại.

Giới trẻ trong “bão thông tin gây sốc”

Về phía an toàn thông tin, TS Sreenivas Tirumala, giảng viên cấp cao ngành Công nghệ thông tin và TS Jeff Nijsse, giảng viên cấp cao ngành Kỹ thuật phần mềm đưa ra ý kiến: Không gian mạng Việt Nam đang trở thành nơi giao thoa giữa nhu cầu kết nối, giải trí và hàng loạt rủi ro mới. Chỉ riêng quý 3/2025, gần 4.000 tên miền lừa đảo, 877 website giả mạo và 6,5 triệu tài khoản cá nhân bị đánh cắp đã được ghi nhận - con số tăng tới 300% so với cùng kỳ năm trước.

Điều đáng lo ngại hơn chính là đòn bẩy tâm lý phía sau các nội dung này. Những tiêu đề giật gân, ảnh hoặc video gây sốc, đường link “cảnh báo khẩn cấp”, hay các công cụ AI chỉnh ảnh miễn phí… đều được thiết kế để kích thích sự tò mò, khiến người trẻ dễ nhấp vào trước khi kịp suy xét.

Sang chấn tâm lý sau một cú click

Sự tổn thương tinh thần gây ra bởi các nội dung tiêu cực, từ video bạo lực, hình ảnh gây ám ảnh, đến những lời đe dọa, lừa đảo, đang trở thành mối quan tâm lớn của các chuyên gia tâm lý. ThS Vũ Bích Phượng nhận định rằng thanh thiếu niên là nhóm “vừa vặn nhất để tổn thương”: đủ trưởng thành để tự khám phá không gian mạng, nhưng chưa đủ chín chắn để xử lý hệ quả.

"Các em có thể rơi vào hoang mang, lo âu chồng lo âu khi vô tình gặp nội dung gây sốc trên mạng xã hội. Tổn thương này đến nhanh và sâu hơn nhiều so với người lớn", chị nói.

Trong trường hợp nặng, người trẻ có thể gặp sang chấn thứ cấp - dạng tổn thương tâm lý giống với PTSD (Rối loạn căng thẳng sau sang chấn). Các triệu chứng thường bao gồm: ý nghĩ xâm nhập ngoài ý muốn; cảnh giác cao độ; rối loạn giấc ngủ; tê liệt cảm xúc; thay đổi cách nhìn nhận thế giới.

Điều nguy hiểm là thuật toán mạng xã hội thường tiếp tục “đẩy” những nội dung tương tự đến người dùng - vô tình khoét sâu vòng xoáy ám ảnh.

Vì sao giới trẻ dễ bị cuốn vào nội dung độc hại?

Theo ThS Lương Vân Lam, phản xạ của người trẻ khi gặp nội dung gây sốc hoàn toàn có thể giải thích dưới góc độ tâm lý con người: Kỹ năng tiếp nhận thông tin của người trẻ còn khá bản năng. Họ dễ bị cuốn hút bởi những nội dung giật gân, bí ẩn, rồi nhanh chóng chia sẻ với những người xung quanh.

Điều này thực ra xuất phát từ một cơ chế tự nhiên của não bộ: thiên kiến tiêu cực. Từ thời xa xưa, con người luôn phải chú ý đến những nguy hiểm và cảnh báo những người xung quanh để tồn tại. Nhìn vào mặt tiêu cực là cách để chúng ta cảm thấy an toàn và bảo vệ mình. Thiên kiến này ngày nay vẫn tồn tại, nhưng dưới một hình thức khác: chúng ta thường chú ý những tin tiêu cực nhiều hơn tích cực.

Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ nhiều bạn trẻ chỉ dừng lại ở bước tiếp cận và chia sẻ, mà bỏ qua những bước quan trọng ở giữa của kỹ năng tiếp nhận thông tin là: phân tích và đánh giá, để từ đó đưa ra phản ứng phù hợp. Việc đọc, thấy sốc, chia sẻ diễn ra như một phản xạ tự nhiên, đôi khi còn đi kèm với động lực xã hội: thể hiện mình “biết chuyện nhanh”, đang cảnh báo cho cộng đồng, hay đơn giản là muốn biết một số thông tin để tham gia thảo luận về các chủ đề “nóng”.

Trong bối cảnh hiện nay, đặc biệt trong môi trường số nơi thông tin lan truyền nhanh chóng, thay vì xem, đọc, lướt một cách vội vã, chúng ta cũng cần dừng lại để đánh giá thông tin trước khi tin tưởng và chia sẻ một thông tin nào đó.

Để đối phó, chuyên gia khuyên áp dụng bộ nguyên tắc CRAAP, gồm 5 yếu tố: Currency (tính cập nhật), Relevance (mức độ liên quan), Authority (nguồn phát hành), Accuracy (tính chính xác), Purpose (mục đích của nội dung).

CRAAP không phải để “nghi ngờ mọi thứ”, mà để giúp người dùng phát triển “khả năng đề kháng” trước những nội dung gây sốc, thứ đang trở thành mặt trái dai dẳng của môi trường mạng.

Từ quản trị rủi ro thông tin đến bảo vệ sức khỏe tinh thần cho giới trẻ

Tổn thương tinh thần từ nội dung độc hại không chỉ là vấn đề cá nhân. Nhiều quốc gia đang phải xem xét lại cách quản lý mạng xã hội. Úc đã áp dụng quy định cấm trẻ dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội, trong khi Đan Mạch và Malaysia cũng đang cân nhắc phương án tương tự.

Tuy vậy, theo Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF) và các chuyên gia RMIT, cấm không phải giải pháp triệt để. Quan trọng hơn là xây dựng môi trường mạng an toàn, nơi người dùng, đặc biệt là thanh thiếu niên, có đủ kỹ năng và hỗ trợ để xử lý rủi ro tâm lý.

Ở Việt Nam, một số công cụ hỗ trợ người dùng đã được triển khai, như ứng dụng nTrust để kiểm tra liên kết, mã QR hoặc ứng dụng giả mạo; hay các công cụ quốc tế như Bitdefender Link Checker và Scamio nhằm phát hiện link độc hại hoặc nội dung lừa đảo.

Tuy nhiên, giải pháp công nghệ chỉ là một phần. Yếu tố cốt lõi vẫn là giáo dục truyền thông, xây dựng kỹ năng tiếp nhận thông tin và thói quen kiểm chứng cho giới trẻ, nhóm đang đứng trên ranh giới giữa khám phá bản thân và nguy cơ tổn thương tinh thần từ những cú click vô thức.