Vì sao hầu hết AI đều dự đoán sai kết quả các trận World Cup?

Phần lớn các thuật toán đã đoán đúng những đội cửa trên giành chiến thắng, nhưng ba cú sốc lớn đã đủ để nhắc nhở rằng bóng đá vẫn là môn thể thao khó dự báo nhất. Khi cảm xúc, bản lĩnh và những khoảnh khắc ngẫu hứng xuất hiện, dữ liệu dù khổng lồ đến đâu cũng chưa thể thay thế được tính bất định của trái bóng tròn.

AI giỏi phân tích xác suất, nhưng không thể dự đoán mọi bất ngờ

Trước khi vòng 1/16 khởi tranh, hàng loạt hệ thống AI, trong đó có Grok AI, đã công bố xác suất đi tiếp của 16 cặp đấu. Cách tiếp cận của các mô hình này khá giống nhau: phân tích hàng triệu điểm dữ liệu, từ bảng xếp hạng FIFA, phong độ gần đây, giá trị đội hình, thành tích đối đầu, số bàn thắng kỳ vọng (xG), khả năng kiểm soát bóng cho tới lợi thế sân bãi và chiều sâu lực lượng.

Vì vậy, không có gì ngạc nhiên khi AI gần như đồng loạt đặt niềm tin vào các đội được đánh giá cao hơn. Argentina là đội có xác suất đi tiếp lớn nhất với 89,24% trước Cape Verde. Tây Ban Nha được dự báo có tới 85,22% khả năng vượt qua Áo. Anh đạt 84,04% trước CHDC Congo, trong khi Pháp được đánh giá có 81,46% cơ hội đánh bại Thụy Điển. Đức, Mỹ, Na Uy, Brazil hay Canada cũng đều được các mô hình tính toán đánh giá nhỉnh hơn đáng kể so với đối thủ.

Nhìn vào các trận đấu đã diễn ra, có thể thấy AI không hề dự đoán một cách ngẫu nhiên. Những chiến thắng của Pháp trước Thụy Điển, Brazil trước Nhật Bản hay Canada trước Nam Phi đều nằm trong kịch bản mà các thuật toán đã tính toán trước.

Nếu chỉ xét về xu hướng chung, AI vẫn đang hoạt động khá hiệu quả. Đội mạnh thường thắng nhiều hơn đội yếu và các mô hình thống kê phản ánh khá chính xác quy luật đó.

Tuy nhiên, World Cup chưa bao giờ chỉ là cuộc chơi của xác suất. Sau 7 trận đầu tiên của vòng 1/16, AI đã mắc sai lầm ở ba cặp đấu đáng chú ý gồm Đức gặp Paraguay, Hà Lan gặp Morocco và Bờ Biển Ngà đối đầu Na Uy. Đây đều là những trận đấu mà dữ liệu trước trận nghiêng khá rõ về một phía. Đức được đánh giá có gần 79% khả năng chiến thắng trước Paraguay. Hà Lan có hơn 61% cơ hội vượt qua Morocco.

Thế nhưng bóng đá không diễn ra theo bảng tính Excel. Chỉ trong 90 phút, một sai lầm cá nhân, một chiếc thẻ đỏ, một pha phản công, một cú sút đổi hướng hay thậm chí một khoảnh khắc xuất thần của thủ môn đều có thể đảo ngược mọi mô hình xác suất được xây dựng trong nhiều tháng.

Ba kết quả bất ngờ ấy khiến tỉ lệ dự đoán đúng của AI giảm đáng kể và một lần nữa cho thấy khoảng cách giữa tính toán xác suất với kết quả thực tế vẫn còn rất lớn.

World Cup vẫn là "bài toán hỗn loạn" mà AI chưa thể giải được

Thực tế, những sai số của AI không có nghĩa công nghệ kém phát triển. Ngược lại, AI hiện nay có khả năng xử lí lượng dữ liệu khổng lồ mà con người gần như không thể thực hiện. Một mô hình hiện đại có thể phân tích hàng chục nghìn trận đấu, hàng triệu pha bóng cùng vô số chỉ số kỹ thuật chỉ trong thời gian rất ngắn.

Điều AI tạo ra không phải là "lời tiên tri", mà là xác suất. Nếu một đội có 80% cơ hội chiến thắng thì điều đó đồng nghĩa vẫn còn 20% khả năng họ thất bại. Khi số lượng trận đấu đủ lớn, những kịch bản ít khả năng xảy ra vẫn sẽ xuất hiện.

World Cup 2026 chính là minh chứng rõ ràng nhất. Ngay từ vòng bảng, giải đấu đã chứng kiến hàng loạt bất ngờ. Cape Verde lần đầu dự World Cup nhưng vượt qua vòng bảng với thành tích bất bại dù nằm cùng bảng với Tây Ban Nha và Uruguay. Nam Phi, Bosnia & Herzegovina, CHDC Congo, Canada hay Paraguay đều tạo nên những câu chuyện ngoài sức tưởng tượng.

Ở góc độ khoa học, bóng đá giống một hệ thống hỗn loạn (chaotic system) hơn là một bài toán có lời giải cố định. Cần nhớ, ngay cả bài toán ba vật thể trong vật lí, vốn chỉ nghiên cứu chuyển động của ba thiên thể dưới tác động hấp dẫn lẫn nhau, đến nay con người vẫn chưa tìm ra lời giải tổng quát. Chỉ cần thay đổi rất nhỏ ở điều kiện ban đầu, quỹ đạo của hệ thống đã biến đổi hoàn toàn.

Trong khi đó, một trận bóng đá chứa hàng tỉ biến số. Có 22 cầu thủ liên tục di chuyển, thay đổi vị trí và đưa ra quyết định theo từng giây. Thời tiết, mặt sân, thể lực, chiến thuật, tâm lí thi đấu, tiếng hò reo từ khán đài, một pha va chạm hay thậm chí một quyết định của VAR đều có thể tạo ra hiệu ứng dây chuyền, làm thay đổi hoàn toàn cục diện trận đấu.

Đó chính là "hiệu ứng cánh bướm" nổi tiếng trong lí thuyết hỗn loạn: Một thay đổi rất nhỏ ở thời điểm đầu có thể dẫn tới kết quả hoàn toàn khác ở cuối quá trình. AI có thể tính toán rất giỏi những gì đã xảy ra, nhưng lại gặp khó khăn trước những điều chưa từng xuất hiện trong dữ liệu.

Vì thế, thay vì coi AI là "nhà tiên tri" của bóng đá, có lẽ nên xem đây là một công cụ phân tích giúp người hâm mộ hiểu rõ hơn về tương quan sức mạnh giữa các đội bóng. Nó có thể chỉ ra đội nào có nhiều cơ hội chiến thắng hơn, nhưng không thể khẳng định ai sẽ là người chiến thắng.

Và cũng chính nhờ sự bất định ấy mà World Cup luôn hấp dẫn. Nếu mọi kết quả đều có thể được thuật toán tính toán chính xác từ trước, bóng đá sẽ đánh mất điều quý giá nhất: Những bất ngờ làm nên lịch sử.