Vì sao startup công nghệ lõi Việt Nam và Đông Nam Á chọn Nhật làm bến đỗ?

Với nguồn vốn dồi dào, hệ sinh thái công nghiệp sẵn sàng thử nghiệm và một thị trường chứng khoán đang thăng hoa, xứ sở mặt trời mọc đang trở thành “miền đất hứa” cho những doanh nghiệp khao khát phát triển các công nghệ đột phá, cần thời gian ươm mầm dài hạn thay vì chạy theo lợi nhuận chớp nhoáng.

Cuộc hội ngộ của công nghệ lõi tại Tokyo

Sự chuyển dịch chiến lược này được thể hiện sống động tại SusHi Tech – một trong những hội nghị khởi nghiệp quy mô nhất Nhật Bản do Chính quyền Thủ đô Tokyo tổ chức vừa khai mạc vào thứ Hai vừa qua. Trong số 770 đơn vị tham gia triển lãm, có tới gần 70 công ty khởi nghiệp và tổ chức đến từ các quốc gia Đông Nam Á như Singapore, Malaysia, Thái Lan, Việt Nam và Indonesia.

Trọng tâm của cuộc hội ngộ này dồn vào nhóm startup deep-tech. Khác với các mô hình kinh doanh bán lẻ hay dịch vụ tiêu dùng, deep-tech thường là kết quả của nhiều năm nghiên cứu học thuật trong các lĩnh vực phức tạp như chất bán dẫn, chế tạo robot hay dược phẩm. Đặc thù của nhóm này là đòi hỏi chu kỳ phát triển cực kỳ dài và nguồn vốn đầu tư khổng lồ.

Accelerated Materials, một startup có trụ sở tại Singapore và khởi nguồn từ các nghiên cứu tại Đại học Cambridge (Anh), là một ví dụ điển hình cho xu hướng nhắm đến Nhật Bản. Nhận được sự hậu thuẫn từ SGInnovate (quỹ do chính phủ hỗ trợ) và Cambridge Enterprise, startup này ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và hệ thống phòng thí nghiệm tự động hóa để tăng tốc độ khám phá các công thức hạt nano mới phục vụ cho ngành bán dẫn và dược phẩm.

Tham gia trưng bày tại khu vực dành riêng cho quốc đảo sư tử, ông Kelvin Yeo (Giám đốc phát triển kinh doanh của Accelerated Materials) chia sẻ rằng nhu cầu từ các ngành công nghiệp liên quan đến đất hiếm và sản xuất tiên tiến tại Nhật Bản đang tăng vọt. Ông nhận định: “Những ngành công nghiệp này đang trở nên đặc biệt quan trọng giữa bối cảnh biến động địa chính trị và an ninh chuỗi cung ứng”. Ông cũng nhấn mạnh sự thay đổi đáng kể của Nhật Bản khi ngày càng cởi mở và sẵn sàng tiếp nhận các công nghệ mới.

Từ phía chính phủ Nhật Bản, quốc gia này cũng đang tích cực trải thảm đỏ. Trong bài phát biểu quan trọng vào 27/4, Thủ tướng Sanae Takaichi khẳng định Tokyo sẽ xây dựng một khuôn khổ đặc biệt, cho phép các bộ ngành trực tiếp thử nghiệm công nghệ của các startup trong hoạt động quản lý nhà nước. Sáng kiến này nhắm vào 17 lĩnh vực then chốt, bao gồm AI, chất bán dẫn và công nghệ lượng tử, nhằm tăng cường mua sắm công và tạo bệ phóng vững chắc cho các lĩnh vực công nghệ tiên tiến.

“Khát” nguồn vốn kiên nhẫn tại Đông Nam Á

Sức hút của Nhật Bản đối với các công ty Đông Nam Á còn phản ánh một sự thay đổi vĩ mô trong dòng chảy vốn đầu tư. Đặc trưng của các startup deep-tech là cần “nguồn vốn kiên nhẫn” (patient capital) – loại vốn chấp nhận rủi ro cao và thời gian hoàn vốn dài. Tuy nhiên, loại vốn này lại đang cực kỳ khan hiếm tại Đông Nam Á. Trong lịch sử, các nhà đầu tư khu vực thường ưu tiên rót tiền vào những lĩnh vực có khả năng tăng trưởng quy mô thần tốc và sớm hái quả ngọt như thương mại điện tử hay dịch vụ gọi xe.

Ông Raheel Zubairi, Giám đốc điều hành của Pixelence – một startup hình ảnh y tế đến từ Malaysia sử dụng AI để phân tích ảnh chụp quét não mà không cần dùng thuốc cản quang – đã chỉ ra một thực tế phũ phàng: các nhà đầu tư khu vực thường ưu tiên lợi nhuận nhanh chóng. Zubairi cho biết: “Vấn đề với những thị trường đó là quy mô vốn rót vào (ticket size) rất nhỏ. Họ thích những dự án mà bạn có thể ra mắt chỉ trong sáu tháng và ngay lập tức thấy được lực kéo (traction). Đối với chúng tôi, bạn phải đợi hơn hai năm. Họ hoàn toàn không có sự kiên nhẫn cho loại hình đầu tư này”.

Bất chấp một số tín hiệu phục hồi le lói, bức tranh gọi vốn của startup Đông Nam Á nhìn chung vẫn khá ảm đạm. Theo dữ liệu của DealStreetAsia, tổng khối lượng giao dịch cổ phần trong năm 2025 chỉ đạt 461 thương vụ, giảm 27% so với năm trước đó và nằm trong nhóm thấp nhất suốt hơn sáu năm qua.

Trước tình hình khó khăn từ các quỹ nội khối và dòng vốn từ Trung Đông bị siết chặt do chiến tranh Iran, bản thân các quỹ đầu tư mạo hiểm (VC) tại Đông Nam Á cũng đang phải cấu trúc lại chiến lược. Một nhà đầu tư tại Singapore cho biết họ đang ngày càng hướng mắt sang Nhật Bản để huy động vốn mới, tận dụng các nhóm vốn khổng lồ tại đây.

Ông Takahiro Miki, Giám đốc dự án tại văn phòng TP.HCM của Tổ chức Xúc tiến Thương mại Nhật Bản (JETRO), phân tích thêm: “Tại Việt Nam, có đủ nhà đầu tư cho giai đoạn hạt giống và giai đoạn đầu, nhưng lại thiếu hụt các quỹ đầu tư mạo hiểm cho những vòng gọi vốn giai đoạn sau. Các nhà đầu tư Nhật Bản hiện được coi là một nguồn cung cấp vốn chủ chốt”.

Nhật Bản: Bến đỗ lý tưởng cho chặng đua IPO

Bên cạnh bài toán nguồn vốn, việc thiếu vắng các phương án thoái vốn (exit) rõ ràng cũng là một điểm nghẽn lớn khiến các startup và nhà đầu tư tại Đông Nam Á chùn bước. Thậm chí tại trung tâm tài chính lớn như Singapore, các “kỳ lân” công nghệ như Grab hay tập đoàn Sea (chủ sở hữu Shopee) cũng đã chọn cách vượt đại dương để niêm yết tại Mỹ thay vì lên sàn nội địa. Điều này phản ánh độ sâu và tính thanh khoản còn hạn chế của thị trường vốn tại khu vực.

Trong bối cảnh đó, Nhật Bản đang khéo léo định vị mình như một điểm đến niêm yết thay thế đầy hấp dẫn. Tận dụng đà tăng trưởng mạnh mẽ của thị trường chứng khoán trong nước – với chỉ số chuẩn Nikkei liên tục lập các đỉnh cao mới – Tập đoàn Sở giao dịch Chứng khoán Nhật Bản (JPX) đang tích cực “tán tỉnh” các startup Đông Nam Á.

Alterno, một công ty khởi nghiệp công nghệ khí hậu đến từ Việt Nam chuyên phát triển pin nhiệt gốc cát để lưu trữ năng lượng tái tạo, là một trong những cái tên đang nghiêm túc cân nhắc việc lên sàn tại Tokyo. Dưới sự hậu thuẫn của các nhà đầu tư lớn, bao gồm chi nhánh mạo hiểm của Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB Ventures), công ty này đặt mục tiêu niêm yết công khai tại Nhật Bản trong vòng 5 năm tới.

Chia sẻ về định hướng này, Giám đốc điều hành của Alterno, ông Hai Ho, đã đúc kết lại sức hút không thể cưỡng lại của xứ sở hoa anh đào: “Đối với những startup deep-tech như chúng tôi, mọi con đường đều dẫn đến Nhật Bản. Đó là một thị trường thực sự thấu hiểu công nghệ lõi và luôn sẵn lòng mở hầu bao cho những đổi mới đột phá”. Làn sóng “Đông tiến” này không chỉ mở ra cánh cửa sống còn cho các công ty công nghệ Đông Nam Á mà còn hứa hẹn tạo ra những cuộc hôn nhân hoàn hảo giữa sự sáng tạo năng động của khu vực và nền tảng công nghiệp, tài chính vững chãi của Nhật Bản.