Việt Nam cần làm gì để tận dụng hết tiềm năng của thị trường carbon

Đây không chỉ là một cam kết môi trường mà còn là chiến lược sinh tồn trong nền kinh tế toàn cầu đang chuyển dịch mạnh mẽ về phát triển bền vững.

Tại Diễn đàn Vietnam Net Zero 2025 được tổ chức cuối tháng 7, TS Lê Xuân Nghĩa - Giám đốc Viện Tư vấn Phát triển - đã nêu rõ tính cấp thiết của việc xây dựng thị trường carbon. Ông chỉ ra rằng nồng độ CO₂ trong khí quyển đã tăng gấp đôi trong hai thế kỷ qua, góp phần làm gia tăng tần suất và mức độ nghiêm trọng của các thảm họa thiên nhiên cũng như đại dịch toàn cầu.

Cần phát triển thị trường carbon

TS Lê Xuân Nghĩa nhấn mạnh trước đây, một đại dịch toàn cầu xảy ra khoảng 200 năm một lần, nhưng giờ đây là 16 năm một lần. Đặc biệt đáng lo ngại, khoảng 1,6 triệu loại virus từng bị giới hạn trong hệ sinh thái rừng và động vật hoang dã đang dần tìm đường lây nhiễm sang con người.

Những xu hướng này đã biến hành động khí hậu từ trách nhiệm đạo đức thành yêu cầu sinh tồn của quốc gia và doanh nghiệp. Thậm chí trong bối cảnh chính trị quốc tế có thể thay đổi, các doanh nghiệp Mỹ hoạt động tại Việt Nam vẫn phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về báo cáo phát thải khí nhà kính và tiêu chí ESG (môi trường, xã hội và quản trị).

TS Lê Xuân Nghĩa cảnh báo nếu không có những báo cáo này, các doanh nghiệp có nguy cơ bị loại khỏi chuỗi cung ứng toàn cầu, đặc biệt trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến môi trường. Điều này cho thấy thị trường carbon không chỉ là công cụ môi trường mà còn là yếu tố quyết định khả năng cạnh tranh kinh tế.

Việt Nam không phải bắt đầu từ con số không. Từ đầu những năm 2000, nước ta đã tích cực tham gia thị trường carbon quốc tế. Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, khoảng 150 dự án trong nước đã tạo ra 40,2 triệu tín chỉ carbon cho thương mại toàn cầu. Việt Nam đứng trong top 4 quốc gia về số lượng dự án Clean Development Mechanism được đăng ký, chỉ sau Trung Quốc, Brazil và Ấn Độ.

Thành quả này không phải ngẫu nhiên. Năm 2024, Việt Nam đã thành công bán 10,3 triệu tín chỉ carbon, thu về 51,5 triệu USD, đưa nước ta vào top 15 quốc gia bán tín chỉ carbon hàng đầu thế giới. Tiềm năng doanh thu hằng năm được dự báo có thể đạt tới 300 triệu USD.

Cơ hội phát triển đa dạng

Ông Lê Quang Linh, chuyên gia về giảm phát thải và tài chính xanh tại Công ty CP Khoa học & Môi trường Giant Barb, cho biết Việt Nam sở hữu một bức tranh phong phú cho phát triển các dự án carbon. Các lĩnh vực tiềm năng bao gồm sản xuất biochar từ phế phẩm nông nghiệp, thu hồi biogas trong chăn nuôi và công nghệ chuyển đổi chất thải thành năng lượng.

Biochar, chẳng hạn, có thể giảm phát thải 10-12% đồng thời lưu trữ carbon trong đất dài hạn. Các sáng kiến biogas của Việt Nam đã mang lại lợi ích cho hơn 725.000 người, phát hành gần một triệu tín chỉ mỗi năm. Trong khi đó, việc thu hồi methane từ các bãi chôn lấp có thể sản xuất khoảng 780kWh điện mỗi ngày trên một triệu tấn chất thải.

Đặc biệt ấn tượng là tiềm năng của các nhà máy chuyển đổi chất thải thành năng lượng. Một cơ sở xử lý 4.000 tấn rác thải có thể tạo ra tới 200MW điện và giảm thể tích bãi chôn lấp tới 95%.

Thách thức cần vượt qua

Tuy nhiên, ông Lê Quang Linh cũng cảnh báo rằng thị trường carbon của Việt Nam vẫn đang trong giai đoạn hình thành. Thiếu hụt các hệ thống đo lường, báo cáo và xác minh (MRV) được tiêu chuẩn hóa và số hóa là rào cản đáng kể, làm phức tạp việc xác nhận tín chỉ và quản lý hạn ngạch.

Để tận dụng hết tiềm năng của thị trường carbon, ông Lê Quang Linh đề xuất Việt Nam cần tăng cường khung pháp lý và chính sách, đầu tư vào cơ sở hạ tầng MRV phù hợp với tiêu chuẩn quốc tế và mở rộng tài chính xanh thông qua các công cụ sáng tạo cũng như hợp tác toàn cầu.

PGS-TS Nguyễn Đình Thọ, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách Nông nghiệp và Môi trường, đưa ra quan điểm thực tiễn. PSG-TS Nguyễn Đình Thọ cho rằng nếu chi phí nâng cấp công nghệ thấp hơn giá thị trường của tín chỉ carbon, các doanh nghiệp nên đầu tư. Nếu không, họ có thể mua tín chỉ như một giải pháp tạm thời trong khi lên kế hoạch đầu tư tương lai. Một khi hệ sinh thái được thiết lập, các doanh nghiệp Việt Nam sẽ thích ứng nhanh chóng.

Quyết tâm của Việt Nam

Chính phủ Việt Nam đang hành động quyết liệt. Từ tháng 8/2024, hơn 2.000 doanh nghiệp đã được yêu cầu báo cáo phát thải khí nhà kính, thể hiện cam kết mạnh mẽ với tăng trưởng bền vững và hội nhập quốc tế.

Vào tháng 5, Bộ Tài chính đã trình dự thảo nghị định về thành lập sàn giao dịch tín chỉ carbon quốc gia. Nền tảng này dự kiến sẽ bắt đầu giao dịch thí điểm vào cuối năm và tích hợp với các cơ chế quốc tế theo Điều 6 của Thỏa thuận Paris vào cuối thập kỷ này.

Theo Ngân hàng Thế giới, 80 quốc gia đã áp dụng thuế carbon hoặc các chương trình giao dịch. Những cơ chế này hiện bao phủ 28% phát thải khí nhà kính toàn cầu, tương đương 12-14 tỉ tấn CO₂ hằng năm.

Thị trường carbon của Việt Nam đang ở ngã rẽ quan trọng. Với nền tảng kinh nghiệm vững chắc, tiềm năng phát triển đa dạng và quyết tâm chính trị cao, nước ta hoàn toàn có thể trở thành một trong những thị trường carbon năng động nhất khu vực. Tuy nhiên, thành công sẽ phụ thuộc vào khả năng vượt qua các thách thức về thể chế, công nghệ và nguồn lực.

Hành trình hướng tới mục tiêu net zero không chỉ là trách nhiệm với hành tinh mà còn là cơ hội để Việt Nam định vị mình trong nền kinh tế toàn cầu mới - nơi mà phát triển bền vững không còn là lựa chọn mà là điều kiện tiên quyết cho sự thịnh vượng.