Việt Nam có thể học hỏi gì Nhật Bản trong công nghệ tài chính và quản lí tài sản số?

Trong lúc Việt Nam bắt đầu thí điểm thị trường tài sản mã hóa, kinh nghiệm của Nhật Bản trong quản lí sàn giao dịch, bảo vệ nhà đầu tư, lưu kí tài sản số và ứng dụng blockchain vào thị trường tài chính có thể trở thành nguồn tham khảo quan trọng.

Nhật Bản chuyển tài sản mã hóa từ câu chuyện thanh toán sang thị trường đầu tư

Một trong những bài học đáng chú ý từ Nhật Bản là cách nước này từng bước đưa tài sản mã hóa vào khuôn khổ quản lí tài chính chính thống, thay vì chỉ xem đây là phương tiện thanh toán hoặc một loại tài sản đầu cơ.

Nhật Bản là một trong những quốc gia sớm xây dựng cơ chế quản lí hoạt động kinh doanh tài sản mã hóa. Theo khuôn khổ hiện hành, các nhà cung cấp dịch vụ giao dịch tài sản mã hóa phải đăng kí với Cơ quan Dịch vụ tài chính Nhật Bản (FSA). Các yêu cầu quản lí tập trung vào bảo vệ tài sản khách hàng, quản trị rủi ro, an ninh hệ thống và phòng chống rửa tiền.

Đáng chú ý, Nhật Bản đã có bước điều chỉnh quan trọng trong năm 2026. Ngày 15/7/2026, Quốc hội nước này thông qua sửa đổi Luật Công cụ tài chính và Giao dịch (FIEA) cùng Luật Dịch vụ thanh toán, chuyển hoạt động giao dịch tài sản mã hóa từ khuôn khổ quản lí thiên về dịch vụ thanh toán sang phạm vi quản lí tài chính và đầu tư. Luật sửa đổi được công bố ngày 23/7/2026, với các quy định liên quan dự kiến triển khai theo lộ trình trong năm 2027.

Theo cách tiếp cận mới, các hoạt động kinh doanh tài sản mã hóa được đặt dưới những yêu cầu chặt chẽ hơn về công bố thông tin, giám sát giao dịch và bảo vệ nhà đầu tư. Đặc biệt, Nhật Bản bổ sung cơ chế xử lí hành vi giao dịch nội gián liên quan đến tài sản mã hóa, tương tự những nguyên tắc được áp dụng trên thị trường chứng khoán.

Sự thay đổi này cho thấy khi quy mô và mức độ tham gia của nhà đầu tư tăng lên, tài sản mã hóa cần được quản lí không chỉ ở khâu giao dịch, lưu kí mà còn ở hoạt động phát hành, cung cấp thông tin và phòng ngừa thao túng thị trường.

Đây là kinh nghiệm đáng tham khảo với Việt Nam trong quá trình triển khai Nghị quyết 05/2025/NQ-CP về thí điểm thị trường tài sản mã hóa. Thay vì để thị trường phát triển tự phát, Việt Nam đang lựa chọn cách tiếp cận có kiểm soát, đặt ra điều kiện đối với tổ chức cung cấp dịch vụ giao dịch và xây dựng cơ chế giám sát ngay từ giai đoạn đầu.

Điều Việt Nam có thể học hỏi từ Nhật Bản không đơn thuần là đặt ra điều kiện gia nhập thị trường, mà là xây dựng cơ chế giám sát xuyên suốt vòng đời tài sản, từ phát hành, niêm yết, giao dịch đến lưu kí và xử lí tranh chấp.

Từ quản lí sàn giao dịch đến xây dựng hạ tầng tài chính số

Một kinh nghiệm khác của Nhật Bản nằm ở việc phát triển đồng thời công nghệ tài chính và các cơ chế bảo đảm an toàn cho thị trường. Thay vì chỉ tập trung vào hoạt động mua bán tiền mã hóa, nước này đang thúc đẩy ứng dụng blockchain vào những nghiệp vụ vốn thuộc hệ thống tài chính truyền thống.

Một trong những hướng đáng chú ý là token hóa tài sản, cho phép thể hiện quyền sở hữu hoặc quyền hưởng lợi từ một tài sản dưới dạng token trên nền tảng blockchain. Các loại tài sản có thể được nghiên cứu bao gồm trái phiếu, chứng chỉ quỹ, tiền gửi và một số tài sản thực khác.

Cơ quan Dịch vụ tài chính Nhật Bản cũng đang thúc đẩy thử nghiệm các mô hình tài chính trên nền tảng blockchain, trong đó có chuyển giao chứng khoán được token hóa và thanh toán đồng thời, sử dụng stablecoin trong thanh toán xuyên biên giới và chuyển giao tiền gửi được token hóa giữa các ngân hàng.

Đây là hướng đi có ý nghĩa đối với Việt Nam, nhất là khi thị trường tài sản mã hóa đang được hình thành. Nếu chỉ phát triển các sàn giao dịch phục vụ mua bán những đồng tiền mã hóa phổ biến, thị trường có thể mở rộng về số lượng người tham gia nhưng chưa chắc tạo ra nhiều giá trị cho nền kinh tế thực.

Ngược lại, ứng dụng blockchain để token hóa trái phiếu, chứng chỉ quỹ và những tài sản thực có thể mở ra phương thức mới trong phát hành, phân phối và quản lí sản phẩm đầu tư. Khi được đặt trong khuôn khổ pháp lí phù hợp, công nghệ này có tiềm năng rút ngắn thời gian xử lí giao dịch, cải thiện khả năng truy xuất thông tin và mở rộng khả năng tiếp cận vốn.

Với định hướng phát triển Trung tâm Tài chính quốc tế, Việt Nam có thể nghiên cứu kinh nghiệm Nhật Bản trong việc kết nối các định chế tài chính truyền thống với doanh nghiệp công nghệ, từ đó phát triển những sản phẩm tài chính số có khả năng kết nối nhà đầu tư trong nước và quốc tế.

Tuy nhiên, token hóa không đồng nghĩa với việc mọi tài sản đều có thể tự do phát hành thành token hoặc được giao dịch xuyên biên giới. Quyền sở hữu, quyền lợi của nhà đầu tư, cơ chế lưu kí, thanh toán và trách nhiệm của tổ chức phát hành vẫn cần được xác định rõ. Đây cũng là những vấn đề mà Việt Nam có thể tham khảo từ cách tiếp cận thận trọng của Nhật Bản.

Hợp tác công nghệ và đào tạo nhân lực để làm chủ thị trường tài sản số

Nếu khung pháp lí tạo nền móng thì công nghệ và nhân lực quyết định khả năng vận hành thị trường. Đây cũng là hai lĩnh vực Việt Nam có thể mở rộng hợp tác với Nhật Bản, phù hợp với định hướng được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đề cập tại cuộc gặp các tổ chức tài chính Nhật Bản ở Tokyo.

Về công nghệ, doanh nghiệp hai nước có thể nghiên cứu hợp tác trong phát triển hệ thống lưu kí tài sản số, bảo mật khóa riêng, xác thực giao dịch, giám sát dòng tiền và phát hiện những hành vi bất thường. Đây là những cấu phần quan trọng để xây dựng thị trường minh bạch, hạn chế nguy cơ thất thoát tài sản và tăng niềm tin của nhà đầu tư.

Nhật Bản cũng có thể chia sẻ kinh nghiệm về cơ chế phối hợp giữa cơ quan quản lí, các sàn giao dịch và tổ chức tự quản trong giám sát thị trường. Việc kết hợp năng lực công nghệ với tiêu chuẩn quản trị và tuân thủ sẽ giúp Việt Nam tránh tình trạng phát triển hạ tầng giao dịch nhanh hơn khả năng kiểm soát rủi ro.

Ở khía cạnh nhân lực, thị trường tài sản số cần nhiều hơn những lập trình viên blockchain. Các vị trí chuyên môn còn bao gồm chuyên gia an ninh mạng, kiểm toán hệ thống, quản trị rủi ro, phân tích giao dịch, tuân thủ phòng chống rửa tiền và pháp lí tài chính số.

Hợp tác giữa doanh nghiệp Nhật Bản, ngân hàng, công ty chứng khoán và các trường đại học Việt Nam có thể mở rộng sang đào tạo, trao đổi chuyên gia, nghiên cứu chung và thực tập trong môi trường tài chính công nghệ. Mục tiêu không chỉ là cung cấp nhân lực cho các sàn giao dịch mà còn hình thành đội ngũ có khả năng thiết kế, vận hành và phát triển những sản phẩm tài chính số.

Nhìn rộng hơn, cơ hội hợp tác Việt Nam - Nhật Bản trong lĩnh vực này không nên giới hạn ở việc thu hút doanh nghiệp Nhật tham gia thị trường tài sản mã hóa trong nước. Giá trị lớn hơn nằm ở khả năng kết nối kinh nghiệm quản lí, công nghệ và nguồn vốn của Nhật Bản với nhu cầu phát triển thị trường tài chính Việt Nam.

Nếu tận dụng được những thế mạnh bổ trợ này, Việt Nam có thể từng bước xây dựng hệ sinh thái tài sản số có quản lí, đồng thời nâng cao năng lực công nghệ tài chính nội địa và tạo thêm kênh kết nối dòng vốn quốc tế với các cơ hội đầu tư trong nền kinh tế.