'Việt Nam đang ở bước ngoặt để tạo ra thế hệ đô thị thông minh'
Đó là ý kiến của GS Nguyễn Quang Trung, đồng lãnh đạo Trung tâm nghiên cứu Thành phố thông minh và bền vững châu Á - Thái Bình Dương, Đại học RMIT Việt Nam.
GS Nguyễn Quang Trung nhấn mạnh: "Việt Nam chúng ta đang ở thời điểm bước ngoặt. Hoặc chúng ta tận dụng cơ hội để đồng kiến tạo thế hệ đô thị thông minh, bền vững và đáng sống, hoặc sẽ bị bỏ lại phía sau".
Lời cảnh báo này đặt ra giữa bối cảnh các đô thị lớn của Việt Nam đang nỗ lực chuyển mình, trong khi các quốc gia láng giềng đã bước những bước tiến vượt bậc trong việc xây dựng thành phố thông minh. Vậy Việt Nam đang đứng ở đâu trong cuộc đua này và cần làm gì để không bị tụt hậu?
Nỗ lực đáng ghi nhận nhưng vẫn cần nỗ lực
Việt Nam đã có những bước tiến đáng ghi nhận trong việc đặt nền móng cho đô thị thông minh. Đến cuối năm 2024, phần lớn địa phương trên cả nước đã triển khai các sáng kiến đô thị thông minh, với nhiều trung tâm điều hành đi vào hoạt động để hỗ trợ các lĩnh vực từ giao thông, y tế đến giáo dục số.
.jpg)
Một số thành phố đã có những bước đi tiên phong đáng chú ý. Đà Nẵng dẫn đầu với các dự án quản lý nước và giao thông thông minh. Hà Nội và TP.HCM triển khai hệ thống thẻ thông minh, mở rộng mạng Wi-Fi công cộng. Các tập đoàn công nghệ hàng đầu như Viettel, VNPT, FPT cũng không ngừng phát triển các giải pháp AI và Internet vạn vật cho quản trị đô thị.
Tuy nhiên, khi đặt trong bối cảnh khu vực, Việt Nam vẫn đang tụt lại đáng lo ngại. Theo bảng xếp hạng IMD 2025, TP.HCM chỉ xếp thứ 101/146, trong khi Hà Nội đứng thứ 88. Còn theo CIMI 2025, TP.HCM xếp 132/183, với điểm số thấp đáng kể ở các lĩnh vực quy hoạch, môi trường và quản trị.
Ngoài việc xây dựng hạ tầng, Việt Nam đang phải đối mặt với những thách thức sâu sắc hơn. Năng lực quản trị công còn hạn chế, nguồn nhân lực chất lượng cao khan hiếm, nhiều chính sách tốt trên giấy nhưng chưa thực sự đi vào thực tiễn. Đặc biệt, sự lệch pha giữa quá trình đô thị hóa "nóng" và năng lực quản trị thực thi đang tạo ra những khoảng trống nguy hiểm.
Rủi ro từ biến đổi khí hậu và sự chênh lệch phát triển giữa các vùng miền càng làm phức tạp thêm bài toán. Khi thiếu vắng một quy hoạch đồng bộ và tầm nhìn dài hạn, mục tiêu xây dựng đô thị thông minh, bền vững và bao trùm sẽ khó có thể trở thành hiện thực.
Bài học từ các nước tiên phong
Trong khi Việt Nam đang vật lộn với những thách thức này, các quốc gia trong khu vực châu Á-Thái Bình Dương đã vươn xa hơn nhiều. Seoul, Thâm Quyến, Tokyo đã thành công trong việc tích hợp bản sao kỹ thuật số, dữ liệu thời gian thực và hạ tầng xanh vào vận hành đô thị hằng ngày.
Những chương trình tầm cỡ như "Xã hội 5.0" của Nhật Bản hay "Quốc gia thông minh" của Singapore không chỉ thiết lập chuẩn mực mới cho khu vực mà còn định hướng xu thế phát triển toàn cầu. Các thành phố này không chỉ đầu tư vào công nghệ mà còn chú trọng xây dựng hệ sinh thái toàn diện, từ chính sách đến nguồn nhân lực.
Việt Nam cũng đã tham gia vào các sáng kiến khu vực, với Hà Nội, TP.HCM và Đà Nẵng trở thành thành viên của Mạng lưới thành phố thông minh ASEAN. Tuy nhiên, vai trò của Việt Nam trong các diễn đàn này vẫn chưa thật sự nổi bật so với tiềm năng của đất nước.
GS Nguyễn Quang Trung dự báo rằng đến năm 2050, các đô thị sẽ thông minh và bền vững hơn nhiều nhờ vận hành hoàn toàn dựa trên dữ liệu - từ bản sao kỹ thuật số đến giao thông tự động và năng lượng tái tạo. Tuy nhiên, ông cũng đưa ra lời cảnh báo quan trọng: "Nguy cơ lớn nhất là chạy theo công nghệ mà quên đi các giá trị xã hội như quyền riêng tư, công bằng và sự gắn kết".
Theo quan điểm của GS Nguyễn Quang Trung, thành phố phải lấy con người làm trung tâm. "Công nghệ là để phục vụ cộng đồng, không phải thay thế họ". Đây chính là bài học quan trọng mà Việt Nam cần ghi nhớ trong hành trình phát triển đô thị thông minh.
Lộ trình cụ thể cho Việt Nam
Để chuẩn bị cho 25 năm tới, Việt Nam cần một chiến lược đô thị dài hạn vượt khỏi những biến động ngắn hạn. Ưu tiên hàng đầu phải là phát triển hạ tầng số toàn quốc - từ mạng 5G, trung tâm dữ liệu đến việc mở rộng băng thông rộng ở những vùng còn thiếu kết nối.
Việt Nam cần xây dựng một lộ trình quốc gia về phát triển thành phố thông minh và bền vững, dựa trên mô hình năm giai đoạn do Ngân hàng Phát triển châu Á đề xuất: chẩn đoán thực trạng, đánh giá mức độ sẵn sàng, xây dựng chiến lược, lập kế hoạch triển khai và giám sát đánh giá.
Đặc biệt quan trọng là việc thành lập một cơ quan điều phối trung ương với sự tham gia của nhà nước, doanh nghiệp và giới học thuật để đảm bảo tính đồng bộ. Chiến lược này cần bám sát sáu trụ cột: giao thông, đời sống, môi trường, con người, chính quyền và kinh tế thông minh, với các chỉ số hiệu suất cụ thể cho từng lĩnh vực.
Tiến trình tinh gọn bộ máy hành chính hiện nay được GS Nguyễn Quang Trung đánh giá là một cơ hội vàng để hiện đại hóa quản lý và giảm sự phân tán trong quản trị. Nếu được gắn kết với quy hoạch thông minh, cải cách này sẽ thúc đẩy việc thử nghiệm các mô hình mới, chia sẻ dữ liệu hiệu quả và tăng cường phối hợp liên vùng.
Việt Nam cần ưu tiên nguồn lực cho hạ tầng thích ứng khí hậu, giao thông tích hợp, nhà ở xanh và dữ liệu mở nhằm phát triển bao trùm và tăng khả năng chống chịu. Cùng với đó là nâng cao quản trị thông minh: Đến cuối 2023, có khoảng 2.200 dịch vụ công trực tuyến được triển khai, nhưng việc chuẩn hóa dữ liệu sẽ nâng cao tính minh bạch và hiệu quả ra quyết định.
Giáo dục và nghiên cứu được xác định là nền tảng quan trọng nhất. Các cơ sở giáo dục như RMIT có thể tiên phong thông qua đào tạo liên ngành, nghiên cứu đô thị số và đối thoại chính sách. Điều này không chỉ tạo ra nguồn nhân lực chất lượng cao mà còn xây dựng tư duy thiết kế và khả năng đổi mới cần thiết cho thành phố tương lai.
Tầm nhìn nhân văn cho đô thị tương lai
Khi nhìn về tương lai TP.HCM, GS Nguyễn Quang Trung chia sẻ: "Tuyến metro đầu tiên là biểu tượng cho khát vọng về một TP.HCM hiện đại và đáng sống". Ông đặc biệt hứng khởi với cơ hội tái định hình cách đô thị phục vụ con người.
"Nếu được chọn một thay đổi cho TP.HCM, tôi sẽ ưu tiên quy hoạch đô thị nén, tích hợp như Singapore - nơi nhà ở, công viên và giao thông kết nối liền mạch, phản ánh chiều sâu nhân văn trong tổ chức cuộc sống".
Cuối cùng, GS Nguyễn Quang Trung khẳng định: "Thành công của đô thị thông minh và bền vững không chỉ đo bằng công nghệ hay hạ tầng, mà còn bằng cách chúng ta bồi dưỡng giới trẻ và phát triển cư dân của đô thị đó và tạo điều kiện để họ đồng kiến tạo".
Việt Nam đang đứng tại ngã ba quan trọng. Với quyết tâm chính trị đúng đắn, chiến lược dài hạn rõ ràng và sự đồng lòng của toàn xã hội, đất nước hoàn toàn có thể bắt kịp và thậm chí vượt lên trong cuộc đua xây dựng đô thị thông minh, bền vững. Tuy nhiên, thời gian không chờ đợi và những quyết định trong vài năm tới sẽ quyết định vị thế của Việt Nam trong thế kỷ 21.
