Việt Nam góp phần quan trọng trong thúc đẩy khởi nghiệp xã hội ở Đông Nam Á

Nghiên cứu của Đại học RMIT Việt Nam cho thấy Đông Nam Á đang nổi lên như một điểm nóng về khởi nghiệp xã hội, trong đó Việt Nam ngày càng đóng vai trò quan trọng. Tuy nhiên, để biến những ý tưởng đổi mới thành tác động bền vững, khu vực cần tăng cường hợp tác giữa chính phủ, doanh nghiệp, trường đại học và cộng đồng.

Khởi nghiệp xã hội chuyển từ xu hướng thành động lực phát triển

Trong lúc Đông Nam Á duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế nhanh nhưng đồng thời đối mặt với nhiều thách thức như biến đổi khí hậu, nghèo đói, bất bình đẳng và áp lực môi trường, một mô hình kinh doanh mới đang thu hút sự quan tâm: khởi nghiệp xã hội.

Khác với mô hình doanh nghiệp chỉ đặt trọng tâm vào lợi nhuận, khởi nghiệp xã hội hướng đến việc giải quyết những vấn đề cụ thể của cộng đồng thông qua các giải pháp kinh doanh có khả năng duy trì lâu dài. Giá trị của doanh nghiệp không chỉ được đo bằng doanh thu hay tốc độ tăng trưởng, mà còn ở những thay đổi tích cực mà hoạt động của doanh nghiệp tạo ra cho xã hội và môi trường.

Một nghiên cứu của Phó giáo sư Greeni Maheshwari và Phó giáo sư Burkhard Schrage thuộc Khoa Kinh doanh, Đại học RMIT Việt Nam, đã phác họa sự phát triển của lĩnh vực này tại Đông Nam Á. Công trình được công bố trên tạp chí The Bottom Line, phân tích 442 nghiên cứu khoa học trong giai đoạn 2001-2023 và vừa được Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) trích dẫn trong báo cáo chính sách năm 2026 về phát triển doanh nghiệp bao trùm tại ASEAN.

Thay vì tập trung vào một quốc gia hay một mô hình doanh nghiệp riêng lẻ, nhóm nghiên cứu xem xét toàn cảnh khu vực, từ đó nhận diện những chủ đề đang nổi lên, xu hướng phát triển và các khoảng trống cần được giải quyết.

Theo Phó giáo sư Maheshwari, động lực thực hiện nghiên cứu xuất phát từ những thay đổi mà bà quan sát được trong quá trình gần hai thập kỷ sinh sống và làm việc tại Việt Nam. Bà chứng kiến Việt Nam phát triển thành một trong những hệ sinh thái đổi mới sáng tạo năng động của Đông Nam Á. Tuy nhiên, tăng trưởng kinh tế nhanh cũng kéo theo những thách thức xã hội và môi trường mới, đòi hỏi các mô hình kinh doanh phải tạo ra giá trị vượt ra ngoài lợi ích tài chính.

Nghiên cứu cho thấy số lượng công trình về khởi nghiệp xã hội tăng mạnh sau khi Liên hợp quốc thông qua 17 Mục tiêu Phát triển bền vững (SDGs) vào năm 2015. Phạm vi nghiên cứu cũng mở rộng đáng kể, không còn giới hạn ở các doanh nghiệp xã hội truyền thống mà bao gồm du lịch bền vững, trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp, hệ sinh thái khởi nghiệp, chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo vì phát triển bền vững.

Phó giáo sư Maheshwari nhận định khởi nghiệp xã hội tại Đông Nam Á đang chuyển từ một lĩnh vực nghiên cứu tương đối chuyên biệt thành động lực chiến lược cho phát triển bền vững. Khi chính phủ, doanh nghiệp và cộng đồng ngày càng quan tâm đến tăng trưởng bao trùm, mô hình này có tiềm năng tạo ra các giải pháp sáng tạo cho những vấn đề xã hội phức tạp, đồng thời hình thành giá trị kinh tế lâu dài.

Điều đáng chú ý là Đông Nam Á có lợi thế đặc biệt để phát triển lĩnh vực này nhờ sự đa dạng về trình độ kinh tế, thể chế và bối cảnh chính trị. Những khác biệt giữa các quốc gia vừa tạo ra thách thức, vừa mở ra cơ hội học hỏi kinh nghiệm và xây dựng giải pháp phù hợp với từng cộng đồng, thay vì áp dụng một mô hình chung cho toàn khu vực.

Việt Nam nổi lên, nhưng cần tăng cường hợp tác khu vực

Một trong những phát hiện đáng chú ý của nghiên cứu là dù số lượng công trình khoa học về khởi nghiệp xã hội tăng nhanh, sự hợp tác giữa các nhà nghiên cứu trong Đông Nam Á vẫn còn hạn chế. Phần lớn nghiên cứu được thực hiện trong phạm vi từng quốc gia, thay vì hình thành những mạng lưới hợp tác xuyên biên giới.

Đây là khoảng trống đáng quan tâm bởi nhiều vấn đề mà doanh nghiệp xã hội hướng đến giải quyết như biến đổi khí hậu, nghèo đói, bất bình đẳng và y tế công cộng đều không dừng lại ở ranh giới quốc gia.

Theo Phó giáo sư Maheshwari, hợp tác khu vực sẽ giúp các nhà nghiên cứu thực hiện những công trình so sánh có quy mô lớn hơn, tạo ra bằng chứng khoa học vững chắc cho việc hoạch định chính sách và nhận diện những mô hình thành công có thể điều chỉnh để áp dụng tại các quốc gia khác nhau.

Trong bức tranh đó, Việt Nam đang ngày càng có ảnh hưởng trong việc định hình chương trình nghiên cứu về khởi nghiệp bền vững tại Đông Nam Á. Nghiên cứu ghi nhận Việt Nam nổi lên như một trung tâm nghiên cứu về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp (CSR) và khởi nghiệp bền vững, phản ánh sự thay đổi trong môi trường kinh doanh cũng như cam kết ngày càng rõ nét đối với các mục tiêu phát triển bền vững.

Phó giáo sư Maheshwari cho rằng điểm tích cực là Việt Nam không chỉ tiếp nhận những ý tưởng được phát triển ở các quốc gia khác, mà còn ngày càng đóng góp vào kho tri thức và kinh nghiệm thực tiễn của khu vực về kinh doanh bền vững, đổi mới sáng tạo vì xã hội.

Để phát huy vai trò này, việc củng cố hệ sinh thái khởi nghiệp xã hội cần sự tham gia đồng bộ của nhiều bên. Chính phủ có thể tạo môi trường chính sách thuận lợi, xây dựng cơ chế khuyến khích các doanh nghiệp theo đuổi mục tiêu xã hội và môi trường. Doanh nghiệp cần tích hợp phát triển bền vững vào chiến lược dài hạn thay vì xem đây chỉ là hoạt động trách nhiệm xã hội mang tính ngắn hạn.

Trong khi đó, các trường đại học có vai trò đào tạo thế hệ lãnh đạo tương lai, trang bị kiến thức, kỹ năng và mạng lưới hợp tác để biến ý tưởng thành những giải pháp có khả năng triển khai thực tế. Sự kết nối giữa giới học thuật, doanh nghiệp và cộng đồng cũng cần được tăng cường nhằm đưa kết quả nghiên cứu ra khỏi phạm vi lý thuyết.

Nhìn về tương lai, trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ blockchain có thể mở thêm cơ hội cho doanh nghiệp xã hội. Những công nghệ này có tiềm năng hỗ trợ phân tích dữ liệu, tối ưu hóa hoạt động, nâng cao tính minh bạch và mở rộng khả năng tiếp cận các nhóm cộng đồng còn gặp khó khăn.

Tuy nhiên, công nghệ không thể tự giải quyết những vấn đề xã hội nếu thiếu sự hợp tác và định hướng phù hợp. Phó giáo sư Maheshwari nhấn mạnh khởi nghiệp xã hội không thể thành công nếu chỉ dựa vào nỗ lực của một lĩnh vực riêng lẻ.

Tương lai của mô hình này tại Đông Nam Á vì thế không chỉ phụ thuộc vào số lượng ý tưởng mới hay doanh nghiệp được thành lập, mà còn nằm ở khả năng kết nối tri thức, nguồn lực và kinh nghiệm giữa các quốc gia. Với Việt Nam, đây vừa là cơ hội đóng góp nhiều hơn vào hệ sinh thái đổi mới sáng tạo khu vực, vừa là động lực để xây dựng những mô hình kinh doanh có trách nhiệm, tạo sinh kế và giải quyết các vấn đề thiết thực của cộng đồng.

Khi tăng trưởng kinh tế được đặt song hành với tiến bộ xã hội và bảo vệ môi trường, khởi nghiệp xã hội có thể trở thành một trong những nền tảng quan trọng giúp Đông Nam Á hướng đến tương lai phát triển bền vững hơn.