World Bank cảnh báo về tác động của AI tới cơ hội việc làm cho thanh niên

Theo những đánh giá và dữ liệu từ World Bank, làn sóng công nghệ này mang đến những thay đổi sâu sắc, đặc biệt là đối với cơ hội việc làm của thế hệ thanh niên mới bước vào con đường sự nghiệp.

Sự xuất hiện của các công cụ AI đang đặt nhóm lao động trẻ trước nguy cơ mất việc làm khi các tác vụ cơ bản bị tự động hóa, nhưng đồng thời cũng mở ra cơ hội nâng cao năng suất nếu họ biết cách tận dụng công nghệ như một đối tác tư duy. Việc AI tạo ra hay xóa sổ việc làm phụ thuộc rất lớn vào năng lực tái cấu trúc tổ chức và nỗ lực trau dồi kĩ năng của mỗi cá nhân.

Sự phân hóa rõ rệt trên biểu đồ việc làm

Dữ liệu thống kê về việc làm theo độ tuổi từ năm 2021 đến đầu năm 2026 cho thấy một bức tranh đa chiều về tác động của trí tuệ nhân tạo. Kể từ thời điểm chuyển giao sang năm 2023, đánh dấu sự xuất hiện mạnh mẽ của ChatGPT và các mô hình ngôn ngữ lớn, xu hướng việc làm của các nhóm nhân sự đã rẽ theo những hướng hoàn toàn khác biệt.

Quan sát trên biểu đồ, đường xu hướng đại diện cho cơ hội việc làm của nhóm thanh niên mới đi làm từ 22 đến 25 tuổi liên tục lao dốc mạnh mẽ. Nhóm nhân sự trẻ từ 26 đến 30 tuổi cũng ghi nhận đà giảm tương tự, minh chứng cho sức ép to lớn từ tự động hóa đang đè nặng lên vai những người ít kinh nghiệm.

Báo cáo của World Bank chỉ ra rằng sự sụt giảm này bắt nguồn từ việc AI có khả năng thay thế con người trong các công việc mang tính lặp đi lặp lại hoặc ở cấp độ cơ bản. Các vị trí như chăm sóc khách hàng, lập trình phần mềm cơ bản hay kế toán sơ cấp thường là điểm xuất phát của thanh niên mới ra trường, nay lại là nơi chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Theo số liệu ghi nhận, tỉ lệ việc làm của nhân viên chăm sóc khách hàng trong độ tuổi 22 đến 25 tại Mỹ đã giảm 10% kể từ khi các công cụ AI phổ biến.

Ở chiều ngược lại, các nhóm lao động giàu kinh nghiệm hơn lại đang hưởng lợi từ làn sóng công nghệ này. Đường xu hướng của nhóm nhân sự từ 35 đến 40 tuổi và 41 đến 49 tuổi đều vươn lên một cách tích cực. Ngay cả nhóm đang phát triển sự nghiệp từ 31 đến 34 tuổi và nhóm lao động trên 50 tuổi cũng duy trì được sự ổn định hoặc tăng trưởng nhẹ.

World Bank nhận định rằng ở những vai trò đòi hỏi sự đánh giá, quản lí, điều dưỡng hay bảo trì, AI đóng vai trò hỗ trợ và gia tăng giá trị lao động. Những nhân sự lâu năm sở hữu tư duy chiến lược và kinh nghiệm thực tiễn có thể dùng AI để xử lí dữ liệu thô, từ đó tập trung vào việc ra quyết định, giúp họ củng cố vị trí vững chắc hơn trên thị trường.

Thích ứng và nắm bắt cơ hội việc làm

Sự chênh lệch về cơ hội việc làm giữa các thế hệ đặt ra một bài toán lớn cho nguồn nhân lực tương lai. Những gì diễn ra ở nấc thang đầu tiên của sự nghiệp sẽ định hình toàn bộ nguồn cung lao động lành nghề trong dài hạn. Để giúp người trẻ thích ứng, World Bank nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tích hợp trí tuệ nhân tạo vào hệ thống giáo dục và đào tạo. Thực tế cho thấy các công cụ AI có thể thu hẹp khoảng cách kĩ năng, giúp một học sinh có học lực khá dễ dàng vươn lên mức xuất sắc và mang lại lợi ích lớn nhất cho nhóm có thành tích thấp hơn.

Tuy nhiên, tổ chức này cũng cảnh báo về những rủi ro đi kèm nếu lạm dụng công nghệ. Việc quá phụ thuộc vào máy móc có thể khiến người trẻ đánh mất những năng lực tự học cốt lõi. Trong một số thử nghiệm, những sinh viên dựa dẫm vào AI đã có kết quả kém hơn ở các khóa học tiếp theo khi không còn sự hỗ trợ của công nghệ. Do đó, thanh niên cần rèn luyện khả năng sử dụng AI như một công cụ bổ trợ thay vì phó mặc hoàn toàn quá trình tư duy cho máy tính. Nhận định từ các chuyên gia cho thấy AI sẽ phát huy tối đa sức mạnh khi được coi là một đối tác tư duy, giúp khơi dậy sự chủ động và nâng cao khả năng phán đoán của con người.

Thích ứng với AI đòi hỏi một khoảng thời gian nhất định. Những cuộc cách mạng công nghệ trước đây, từ động cơ hơi nước đến máy tính, đều tạo ra những bước nhảy vọt về năng suất, nhưng chúng cần đến hàng thập kỉ để thực sự hiển hiện trên các báo cáo kinh tế. Điển hình như điện năng, nhân loại đã mất tới 40 năm để thấy được sự cải thiện năng suất từ công nghệ này. Lí do cốt lõi là việc ứng dụng điện đòi hỏi sự tái tổ chức lại toàn bộ không gian và dây chuyền nhà máy, chứ không thay thế trực tiếp nguồn năng lượng cũ. Rào cản lớn nhất chưa bao giờ là khả năng tiếp cận công nghệ, mà là năng lực tái cấu trúc của các tổ chức.

Theo nhận định từ World Bank, AI cũng đang đi theo một quỹ đạo tương tự. Chuyên gia Raffaella Sadun từ Trường Kinh doanh Harvard gọi hiện tượng này là "đường cong chữ J". Khi các doanh nghiệp bắt đầu áp dụng công nghệ mới, họ phải gánh chịu những chi phí điều chỉnh ban đầu từ việc thiết kế lại và phân bổ lại luồng công việc. Do đó, năng suất có thể sẽ giảm xuống một nhịp trước khi những lợi ích thực sự xuất hiện. Mặc dù AI đã mang lại hiệu suất vượt trội cho các tác vụ hẹp như viết email hoặc tóm tắt tài liệu, nhưng để đạt được sự tăng trưởng ở quy mô tổng thể, con người cần phải tổ chức lại cách thức làm việc và phối hợp với máy móc.

Do vậy, để giải quyết bài toán việc làm cho thanh niên, việc cung cấp quyền truy cập công nghệ là chưa đủ. Các doanh nghiệp và nhà hoạch định chính sách cần đầu tư mạnh mẽ vào việc tổ chức lại môi trường làm việc. Thanh niên cần được khuyến khích thử nghiệm, rèn luyện kĩ năng mềm và học cách phối hợp hiệu quả với máy móc.

Thay vì lo sợ bị thay thế, thế hệ trẻ hoàn toàn có cơ hội làm chủ công nghệ nếu họ sẵn sàng thay đổi tư duy và rèn luyện những kĩ năng phức tạp mà hệ thống máy tính chưa thể sao chép. Theo World Bank, công nghệ tạo ra năng lực tiềm tàng, nhưng chính sự sẵn sàng tái cấu trúc và tinh thần học hỏi không ngừng mới là yếu tố quyết định sự bứt phá của thanh niên trong kỉ nguyên mới.