Xây dựng cơ chế đột phá Sàn giao dịch KHCN

Trong các chỉ đạo gần đây, Chính phủ yêu cầu Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) phải nhanh chóng hoàn thiện hành lang pháp lý để thực hiện đột phá Sàn giao dịch KHCN nhằm đưa các kết quả nghiên cứu vào sản xuất.

Thực tế hiện nay, nguồn lực trí tuệ tại các viện nghiên cứu và trường đại học rất lớn nhưng tỷ lệ thương mại hóa còn thấp do những rào cản về thủ tục hành chính và quản lý tài sản công. Việc chuyển đổi mô hình từ quản lý hành chính sang vận hành theo các quy luật cung cầu là yêu cầu bắt buộc để khoa học và công nghệ thực sự trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp trong kỷ nguyên mới.

Thực trạng "nghẽn" dòng chảy công nghệ tại Việt Nam

Hệ thống sàn giao dịch công nghệ hiện nay dù đã phủ khắp các trung tâm kinh tế lớn nhưng hiệu quả hoạt động chưa tương xứng với tiềm năng. Các giao dịch chủ yếu dừng lại ở mức giới thiệu, trưng bày thiết bị thô thay vì các giải pháp công nghệ cao hay quyền sở hữu trí tuệ.

Theo báo cáo từ các cơ quan quản lý, doanh nghiệp vẫn gặp khó khăn khi tìm kiếm công nghệ phù hợp trong nước, buộc phải nhập khẩu giải pháp từ nước ngoài với chi phí rất cao.

Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay nằm ở quy định về quản lý tài sản công. Khi một đề tài nghiên cứu sử dụng ngân sách nhà nước, việc xác định giá trị để bán hoặc góp vốn vào doanh nghiệp hiện phải tuân thủ các quy trình thẩm định giá rất khắt khe. Do đặc thù công nghệ là tài sản vô hình, việc định giá thường không chính xác hoặc tốn quá nhiều thời gian.

Điều này dẫn đến tâm lý e ngại trách nhiệm của người đứng đầu các viện nghiên cứu và sự mệt mỏi của doanh nghiệp khi theo đuổi các giao dịch công nghệ nội địa.

Các giải pháp đột phá Sàn giao dịch KHCN

Để giải quyết thực trạng này, Bộ KH&CN đang xây dựng các nhóm chính sách mới nhằm thay đổi phương thức vận hành thị trường. Trọng tâm của các thay đổi này bao gồm:

Thí điểm cơ chế Sandbox trong định giá

Chính phủ sẽ cho phép thực hiện cơ chế thử nghiệm pháp lý tại một số sàn giao dịch trọng điểm. Điểm cốt lõi là cho phép các đơn vị chủ trì nghiên cứu được tự quyết định giá bán hoặc giá góp vốn dựa trên sự thỏa thuận trực tiếp với doanh nghiệp theo nguyên tắc thị trường.

Cơ chế này chấp nhận những rủi ro đặc thù của hoạt động khoa học, miễn trừ một phần trách nhiệm hành chính nếu giao dịch được thực hiện minh bạch nhưng kết quả ứng dụng thực tế không đạt kỳ vọng do yếu tố khách quan của thị trường.

Phân cấp quyền sở hữu kết quả nghiên cứu

Thay vì coi mọi kết quả nghiên cứu dùng ngân sách là tài sản nhà nước phải quản lý tập trung, cơ chế mới sẽ giao quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng cho cơ quan chủ trì nghiên cứu. Khi được giao quyền, các viện nghiên cứu và trường đại học sẽ chủ động hơn trong việc tìm kiếm khách hàng và thực hiện chuyển giao mà không phải qua nhiều cấp phê duyệt trung gian, giúp rút ngắn thời gian đưa sản phẩm ra thị trường.

Phát triển hạ tầng số và tư vấn chuyên nghiệp

Sàn giao dịch sẽ được nâng cấp thành nền tảng dữ liệu lớn, kết nối thông tin cung - cầu theo thời gian thực. Nhà nước sẽ có chính sách hỗ trợ phát triển các tổ chức trung gian chuyên nghiệp. Đây là đội ngũ chuyên gia có khả năng đánh giá trình độ công nghệ và tư vấn pháp lý, đóng vai trò bảo chứng cho các giao dịch để giảm thiểu rủi ro cho cả người mua và người bán.

Thúc đẩy nhu cầu thực tế từ khối doanh nghiệp

Mọi nỗ lực từ phía sàn giao dịch sẽ trở nên ít ý nghĩa nếu không có sự tham gia tích cực từ phía doanh nghiệp. Hiện nay, phần lớn doanh nghiệp Việt Nam có quy mô vừa và nhỏ, tiềm lực tài chính dành cho đổi mới công nghệ còn hạn chế. Do đó, việc xây dựng cơ chế đột phá Sàn giao dịch KHCN phải đi đôi với việc kích cầu công nghệ từ khu vực tư nhân.

Cơ chế mới tập trung tháo gỡ quy định chi tiêu Quỹ phát triển khoa học và công nghệ của doanh nghiệp. Doanh nghiệp được phép sử dụng nguồn quỹ này để mua sắm công nghệ, thuê chuyên gia hoặc đầu tư vào các dự án khởi nghiệp sáng tạo trên sàn giao dịch một cách đơn giản hơn. Việc đơn giản hóa thủ tục quyết toán và ưu đãi thuế cho các hoạt động chuyển giao công nghệ sẽ tạo ra sức cầu đủ lớn để kích thích các nhà khoa học đẩy mạnh nghiên cứu các ứng dụng thực tiễn thay vì chỉ dừng lại ở các bài báo hàn lâm.

Ngoài ra, việc liên thông sàn giao dịch trong nước với các mạng lưới chuyển giao quốc tế sẽ giúp doanh nghiệp có thêm nhiều lựa chọn và nâng cao năng lực cạnh tranh trong các ngành công nghiệp mũi nhọn như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và năng lượng tái tạo thông qua việc tiếp nhận nhanh chóng các công nghệ nguồn từ thế giới.

Hiệu quả kỳ vọng từ những thay đổi chính sách

Khi cơ chế mới đi vào cuộc sống, thị trường khoa học và công nghệ sẽ vận hành theo đúng quy luật cung cầu. Việc chuyển giao công nghệ không còn là một thủ tục hành chính phức tạp mà trở thành hoạt động thương mại thuần túy. Nhà khoa học có thêm nguồn thu nhập xứng đáng từ trí tuệ của mình, doanh nghiệp có thêm công cụ để tăng năng suất lao động, và nhà nước tối ưu hóa được hiệu quả sử dụng ngân sách đầu tư cho nghiên cứu.

Bộ KH&CN dự kiến sẽ hoàn thiện khung pháp lý này để triển khai rộng rãi trong giai đoạn 2026-2030. Kết quả của việc thực hiện cơ chế bứt phá này sẽ được đo lường bằng số lượng hợp đồng chuyển giao thành công và giá trị gia tăng mà công nghệ đóng góp vào tăng trưởng GDP của quốc gia. Đây là bước đi thực tế để đảm bảo khoa học thực sự trở thành động lực phát triển kinh - tế xã hội bền vững.