Xe buýt mini: Giải pháp giao thông trên đường hẹp ở TP.HCM?

TP.HCM đang nghiên cứu triển khai mô hình xe buýt mini - cỡ nhỏ chạy theo nhu cầu, còn gọi là DRT, nhằm phục vụ các tuyến đường hẹp, khu dân cư, trường học, khu công nghiệp và khu du lịch. Đây được xem là hướng đi mới để đưa giao thông công cộng đến gần người dân hơn - nhất là tại những khu vực mà xe buýt cỡ lớn khó tiếp cận.

Theo Trung tâm Quản lý giao thông công cộng TP.HCM, hiện thành phố có khoảng 180 tuyến buýt với hơn 2.400 xe. Phần lớn phương tiện đang khai thác là xe từ 20 đến 60 chỗ, phù hợp với các trục đường lớn, nhưng chưa thật sự hiệu quả tại những khu vực có đường nhỏ, hẻm sâu hoặc nhu cầu đi lại phân tán.

Thực tế này khiến nhiều người dân muốn sử dụng xe buýt vẫn phải đi bộ hoặc di chuyển bằng phương tiện cá nhân một quãng khá xa mới đến được điểm dừng. Với những khu dân cư nằm sâu trong hẻm, người cao tuổi, học sinh, sinh viên hoặc công nhân, khoảng cách từ nhà đến trạm xe buýt có thể là một rào cản lớn.

Mô hình DRT được đề xuất sử dụng xe từ 9 đến 16 chỗ, vận hành linh hoạt hơn về lộ trình, thời gian và tần suất theo nhu cầu thực tế. Thay vì chỉ chạy cố định như tuyến buýt truyền thống, xe cỡ nhỏ có thể đi vào các tuyến đường hẹp, tổ chức điểm đón trả linh hoạt và đưa hành khách ra các tuyến buýt trục chính hoặc nhà ga metro.

Cách tổ chức này giúp hình thành mạng lưới trung chuyển ở cấp khu dân cư. Người dân không nhất thiết phải tự di chuyển xa đến trục đường lớn, mà có thể tiếp cận phương tiện công cộng ngay gần nơi ở, nơi làm việc hoặc trường học. Khi kết nối tốt với metro và buýt chính, buýt mini có thể góp phần giảm phụ thuộc vào xe cá nhân trong các chuyến đi hằng ngày.

Ông Lê Trung Tính, Chủ tịch Hiệp hội Vận tải hành khách TP.HCM, nhận định buýt nhỏ sẽ giúp dịch vụ vận tải công cộng gần gũi hơn với người dân, từ đó có thêm cơ hội thu hút hành khách. Điều này càng đáng chú ý trong bối cảnh thành phố đang tính đến chính sách miễn vé xe buýt để khuyến khích người dân sử dụng phương tiện công cộng.

Theo ông Tính, DRT là hình thức giao thông công cộng linh hoạt, có thể điều chỉnh lộ trình, thời gian và tần suất dựa trên nhu cầu thực tế. Mô hình này có thể tổ chức điểm đầu, điểm cuối cố định để kết nối với các tuyến vận tải khối lượng lớn, đồng thời cho phép xe nhỏ tiếp cận sâu hơn vào khu dân cư.

Trước đây, TP.HCM từng khai thác xe buýt nhỏ khoảng 12 chỗ, nhưng sau đó phải dừng do vướng quy định về số chỗ tối thiểu. Một số đề xuất khôi phục mô hình buýt nhỏ cũng chưa thể triển khai rộng rãi vì rào cản pháp lý. Chỉ có ba tuyến buýt điện 12 chỗ từng được thí điểm ở khu trung tâm và Phú Mỹ Hưng, nhưng sau đó cũng dừng hoạt động.

Hiện nay, quy định đã được nới theo hướng cho phép xe buýt từ 8 chỗ trở lên. Đây là cơ sở quan trọng để TP.HCM nghiên cứu lại mô hình buýt cỡ nhỏ. Tuy nhiên, ông Tính lưu ý loại hình này chỉ nên đóng vai trò bổ trợ, không thể thay thế xe buýt lớn trên các trục chính, nơi cần năng lực vận chuyển cao và ổn định.

PGS.TS Vũ Anh Tuấn, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Giao thông Vận tải thuộc Đại học Việt Đức, cho rằng phát triển buýt nhỏ theo nhu cầu là cần thiết, nhất là khi mạng lưới giao thông công cộng của TP.HCM còn mỏng và độ phủ chưa cao.

Theo ông Tuấn, mô hình này phù hợp với các khu công nghiệp, khu du lịch, trường học hoặc khu dân cư có nhu cầu đi lại cao vào một số khung giờ nhưng phân tán về không gian. Đây cũng là nhóm nhu cầu mà hiện nay taxi, xe công nghệ hoặc phương tiện cá nhân đang đảm nhận khá nhiều.

Nếu được tổ chức bài bản trong hệ thống giao thông công cộng, buýt mini có thể giúp giảm chi phí đi lại cho người dân, tăng khả năng kết nối với buýt trục chính và metro. Tuy nhiên, do đây là mô hình còn mới và chưa có khung vận hành thật cụ thể, TP.HCM có thể cần cơ chế đặc thù để thí điểm trước khi nhân rộng.

Từ góc độ hệ thống, các chuyên gia cho rằng TP.HCM cần tái cấu trúc mạng lưới giao thông công cộng theo hướng phân tầng. Trong đó, metro đảm nhận vai trò vận tải khối lượng lớn trên các trục chính; xe buýt lớn phục vụ các tuyến kết nối quan trọng; buýt gom, buýt mini và các phương tiện hỗ trợ khác đảm nhận phần kết nối cuối cùng đến khu dân cư.

Để mô hình này vận hành hiệu quả, dữ liệu là yếu tố then chốt. Việc ứng dụng dữ liệu lớn, trong đó có dữ liệu di chuyển từ mạng di động, có thể giúp thành phố dự báo nhu cầu đi lại theo từng khu vực, từng khung giờ. Từ đó, cơ quan quản lý có thể điều chỉnh tần suất, lộ trình và quy mô phương tiện phù hợp hơn, tránh tình trạng nơi thừa xe, nơi thiếu xe.

Ngoài nghiên cứu xe buýt mini, TP.HCM cũng dự kiến miễn vé xe buýt từ đầu tháng 5 nhằm khuyến khích người dân sử dụng giao thông công cộng. Thành phố đồng thời nghiên cứu tái cấu trúc mạng lưới, mở rộng kết nối với các địa phương lân cận và sân bay Long Thành, triển khai vé điện tử liên thông, phát triển làn ưu tiên và chuyển đổi dần sang xe buýt điện.

Trong bối cảnh metro đã đi vào vận hành và nhu cầu giảm ùn tắc ngày càng cấp thiết, xe buýt mini theo nhu cầu không chỉ là câu chuyện thêm một loại phương tiện mới. Quan trọng hơn, đây là bước thử nghiệm để TP.HCM xây dựng mạng lưới giao thông công cộng gần dân hơn, linh hoạt hơn và phù hợp hơn với cấu trúc đô thị nhiều hẻm nhỏ, khu dân cư dày đặc của thành phố.