Xu thế dùng Trí tuệ nhân tạo để kê khai thuế đang nở rộ

Tuy nhiên, năm nay, một "vị cứu tinh" kỹ thuật số đã xuất hiện trên bàn làm việc của hàng triệu người nộp thuế: Trí tuệ nhân tạo (AI). Từ việc tự động phân loại các tệp PDF lộn xộn cho đến trích xuất dữ liệu tài chính, AI đang hứa hẹn biến những ngày cuối tuần vùi đầu trong giấy tờ mệt mỏi thành khoảng thời gian thảnh thơi.

Dù vậy, đằng sau sự tiện lợi đáng kinh ngạc ấy, các chuyên gia tài chính và công nghệ cũng đang gióng lên những hồi chuông cảnh báo. Khi bạn giao phó nghĩa vụ tài chính và pháp lý của mình cho một thuật toán dự đoán ngôn ngữ, ranh giới giữa một bản báo cáo hoàn hảo và một trát phạt từ cơ quan thuế có thể mong manh hơn bạn nghĩ.

Làn sóng AI đổ bộ vào mùa quyết toán thuế

Việc ứng dụng AI vào các tác vụ tài chính cá nhân không còn là câu chuyện của tương lai xa xôi. Theo một cuộc khảo sát mới đây của tập đoàn phần mềm Adobe, khoảng 25% người lao động tại Mỹ dự định sử dụng AI để hỗ trợ khai thuế trong năm nay, tăng vọt so với mức 11% của năm ngoái. Sự hấp dẫn này xuất phát từ một nhu cầu rất thực tế: tìm kiếm một lối thoát khỏi mớ bòng bong của bộ luật thuế, thứ quá đồ sộ đến mức ngay cả những chuyên gia thâm niên nhất cũng khó lòng nắm vững từng chi tiết.

Thực tế đã chứng minh sức mạnh của AI trong việc tối ưu hóa thời gian. Lấy ví dụ trường hợp của Martijn Lancee, một người có hồ sơ thuế vô cùng phức tạp: anh đang gánh một khoản thế chấp nhà ở khu vực Vịnh San Francisco, vợ anh sở hữu một doanh nghiệp nhỏ, và bản thân anh có thêm thu nhập từ việc làm cố vấn tự do. Thay vì chìm ngập trong các yêu cầu cung cấp chứng từ từ kế toán viên như mọi năm, Lancee đã nhờ đến sự trợ giúp của chatbot Claude. Chỉ với vài câu lệnh đơn giản, AI đã giúp anh phân tích một thư mục chứa đầy các tệp PDF lộn xộn, tự động phân loại và tạo ra một bảng tính được tổ chức thành nhiều tab gọn gàng đúng theo định dạng chuẩn. Kết quả là Lancee có thể thảnh thơi chơi game cùng các con, trong khi vị kế toán của anh nhận được một tệp dữ liệu được xử lý tốt hơn hẳn năm trước.

Một trường hợp khác là Andrew Pierno, doanh nhân phần mềm tại Los Angeles. Việc chuẩn bị hồ sơ thuế thường ngốn của anh trọn vẹn một kỳ nghỉ cuối tuần đầy căng thẳng. Năm nay, nhờ sử dụng OpenClaw – một phần mềm cho phép điều khiển máy tính bằng cách gửi tin nhắn qua WhatsApp – Pierno đã ra lệnh cho AI tự động thu thập và tổng hợp thông tin tài chính cá nhân lẫn doanh nghiệp. Toàn bộ quá trình vốn mất nhiều ngày giờ đây được rút gọn xuống chỉ còn khoảng ba giờ đồng hồ. Sức hấp dẫn của AI nằm ở khả năng biến một quy trình hành chính khô khan, tẻ nhạt thành một trải nghiệm mượt mà, đóng vai trò như một người trợ lý mẫn cán sẵn sàng xử lý hàng núi dữ liệu thô trong chớp mắt.

"Ảo giác" công nghệ và những rủi ro pháp lý đắt giá

Sự hưng phấn của người dùng công nghệ lại đang vấp phải sự thận trọng cao độ từ giới chuyên môn. Vấn đề cốt lõi mà người nộp thuế cần hiểu rõ là các mô hình ngôn ngữ lớn như ChatGPT hay Gemini được thiết kế để dự đoán từ tiếp theo trong một chuỗi văn bản sao cho tự nhiên nhất, chứ không phải để giải quyết các bài toán logic phân nhánh phức tạp hay tính toán số học với độ chính xác tuyệt đối.

Bản chất này dẫn đến việc các chatbot có xu hướng mắc sai lầm nghiêm trọng khi đọc các con số từ tài liệu thuế, đặc biệt là trên các biểu mẫu không theo tiêu chuẩn thông thường. Chúng rất dễ nhầm lẫn giữa các ô trống, các khoản khấu trừ hay các mã số phức tạp. Nguy hiểm hơn, AI thường đưa ra những lời khuyên pháp lý sai lệch do không nắm bắt được vô vàn những sắc thái tinh tế và các trường hợp ngoại lệ đan chéo nhau của luật thuế. Điển hình như trong một nghiên cứu của Đại học Loyola Chicago, khi được hỏi về mức miễn thuế lãi trên vốn khi bán nhà, các mô hình AI đã trả lời sai trong 2/3 số lần thử và thậm chí tự bịa ra các con số không có cơ sở thực tế.

Thêm vào đó, xu hướng nguy hiểm nhất của AI là luôn muốn "làm hài lòng" người dùng bằng những câu trả lời tự tin nhưng thiếu chính xác. Một chuyên gia thuế đã ghi nhận trường hợp khách hàng gặp rắc rối lớn với cơ quan thuế vì trốn tránh báo cáo một giao dịch tiền điện tử, chỉ vì AI đã "tư vấn" sai lệch rằng thu nhập dưới một mức nhất định thì không cần khai báo. Ngay cả khi người dùng cố gắng kiểm chứng chéo bằng cách sử dụng nhiều AI cùng lúc, sự hỗn loạn vẫn có thể xảy ra khi các chatbot đưa ra những nhận định hoàn toàn trái ngược nhau về cùng một điều luật, đẩy người nộp thuế vào những rủi ro tuân thủ vô cùng đắt giá.

Sự kết hợp giữa tốc độ máy móc và bộ óc chuyên gia

Những người sử dụng AI hiệu quả nhất trong ngành tài chính là những người hiểu rõ giới hạn của nó. Tương lai của việc kê khai thuế không phải là AI thay thế hoàn toàn con người, mà là con người sử dụng AI để loại bỏ những tác vụ hành chính lặp đi lặp lại, từ đó tập trung vào tính chính xác và tư duy chiến lược.

Để ứng dụng AI một cách an toàn, người dùng cần định vị công cụ này như một "thư ký" chuyên xử lý văn bản. AI phát huy tối đa sức mạnh khi được giao nhiệm vụ đọc hiểu, tóm tắt nội dung của hàng tá hóa đơn, phân nhóm các khoản chi tiêu kinh doanh, hoặc chuyển đổi dữ liệu từ PDF sang định dạng bảng tính. Ngoài ra, AI cũng là một công cụ tuyệt vời để giải thích các thuật ngữ chuyên ngành phức tạp như "khấu hao tài sản" hay "thuế thu nhập hoãn lại" bằng ngôn ngữ bình dân, giúp người nộp thuế dễ dàng nắm bắt bức tranh tài chính của mình.

Tuy nhiên, một lằn ranh đỏ tuyệt đối không được phép vượt qua là việc để AI tự tính toán và chốt số liệu cuối cùng. Trong ngành thuế, ngay cả khi hệ thống đạt tỷ lệ chính xác 99%, điều đó vẫn đồng nghĩa với việc sẽ có những lỗi sai nguy hiểm xuất hiện trên tờ khai. Các phép toán cuối cùng luôn phải được thực hiện bởi phần mềm chuyên dụng hoặc một kế toán viên bằng xương bằng thịt. Mọi dữ liệu do máy móc trích xuất bắt buộc phải trải qua bước rà soát và đối chiếu chéo khắt khe từ con người. Cần nhớ rằng, người ký tên chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính minh bạch của tờ khai thuế chính là người nộp thuế, chứ không phải các nhà phát triển phần mềm AI.

Các ông lớn công nghệ và các công ty phần mềm khai thuế hàng đầu đều nhận thức rõ giới hạn này. Họ đang tích hợp AI vào hệ thống nhưng với những rào cản kiểm soát cực kỳ nghiêm ngặt, chỉ giới hạn ở chức năng điều hướng và giải đáp thắc mắc chung. Trí tuệ nhân tạo đang mở ra một kỷ nguyên mới cho việc quản lý tài chính cá nhân, giúp tiết kiệm vô số thời gian và công sức. Dù vậy, sự tỉnh táo và hiểu biết sâu sắc về giới hạn của công nghệ mới là chiếc chìa khóa duy nhất để bước qua mùa quyết toán thuế một cách an toàn và nhẹ nhàng.