Yama-no-Hi: Kì nghỉ 'chữa lành' giữa biến đổi khí hậu và quá tải du lịch

Đợt nghỉ lễ kép kéo dài gần chục ngày - khởi đầu từ Ngày của Núi (Yama-no-Hi, 11/8) nối dài qua tuần lễ Obon - vừa chính thức khép lại. Dòng người hối hả quay trở lại các đô thị lớn sau chuyến "chạy trốn phố thị" - để lại phía sau một bức tranh toàn cảnh đầy suy ngẫm: Kỳ nghỉ vốn sinh ra để tôn vinh thiên nhiên nhưng chính thiên nhiên ấy lại đang oằn mình trước áp lực quá tải du lịch và biến đổi khí hậu.

Triết lý Thần đạo và nghịch lý của sự tôn vinh

Khi Quốc hội Nhật Bản chính thức đưa Yama-no-Hi (山の日) vào danh sách ngày lễ quốc gia từ năm 2016, mục đích được ghi rõ trong luật là để người dân "có cơ hội gần gũi với núi non và cảm tạ những ân huệ từ tự nhiên". Trong tín ngưỡng Thần đạo (Shinto), núi non chiếm hơn 70% địa hình Nhật Bản không đơn thuần là cảnh quan địa chất, mà là chốn linh thiêng (Shinzan), nơi vạn vật hữu linh và con người phải giữ thái độ kính cẩn.

Ngay cả việc chọn ngày cũng mang đậm tính biểu tượng: chữ Hán của số "8" (八) trong tiếng Nhật có hình dáng gợi liên tưởng đến hai sườn núi xòe ra hai bên, còn số "11" lại gợi hình ảnh 2 thân cây đứng thẳng - vì vậy ngày 11/8 được chọn làm Yama-no-Hi không phải ngẫu nhiên, mà như một cách "vẽ" hình ảnh núi rừng ngay trong con số.

Tuy nhiên, việc đặt ngày lễ này vào ngày 11/8, chỉ cách vài ngày so với tuần lễ Obon truyền thống (13 - 15/8, dịp người Nhật về quê tảo mộ và tưởng nhớ tổ tiên, tương tự Tết Thanh Minh ở Việt Nam), đã vô tình tạo ra một "cơn sốt" dịch chuyển ồ ạt khi hai kỳ nghỉ gần như nối liền nhau. Con số này không hề nhỏ. Số liệu thống kê công bố năm 2025 của Bộ Nội vụ và Truyền thông Nhật Bản cho thấy có đến 9,72 triệu lượt người leo núi hằng năm.

Thay vì một cuộc trở về tĩnh lặng để chiêm nghiệm, thiên nhiên hoang sơ lại phải đối mặt với áp lực nhân tạo khổng lồ. UNESCO, trong hồ sơ công nhận núi Phú Sĩ là di sản thế giới, từng cảnh báo rằng lượng khách hành hương khổng lồ dồn vào hai tháng hè đang đặt ra thách thức cho việc gìn giữ "tính toàn vẹn tâm linh" (spiritual integrity) của ngọn núi - một khía cạnh của di sản khó đong đếm bằng số liệu môi trường thông thường, nhưng không kém phần quan trọng.

Nghịch lý lớn nhất của Yama-no-Hi nằm ở chỗ: Càng nhiều người muốn tìm về thiên nhiên để "chữa lành", thì chính hệ sinh thái tự nhiên lại càng chịu tổn thương sâu sắc.

"Vết sẹo" sinh thái trên những cung đường trekking

Tâm điểm của cuộc khủng hoảng môi trường mùa hè tại Nhật Bản luôn đổ dồn về các ngọn núi biểu tượng, đặc biệt là núi Phú Sĩ.

Địa hình núi cao là một cấu trúc sinh thái cực kỳ mong manh. Theo ghi nhận của CNN và NPR, dòng người leo núi liên tục qua đêm (bullet climbing) đang gây quá tải các trạm dừng chân, trong khi bước chân của hàng ngàn người mỗi ngày làm sạt lở các tầng đất đá phong hóa, phá hủy các loài thực vật vùng núi cao (alpine plants) vốn mất hàng thập kỷ mới có thể phát triển trên nền đất núi lửa cằn cỗi.

Vấn đề rác thải và nước thải sinh hoạt từng là nỗi ám ảnh nặng nề hơn nhiều so với hiện tại. Nippon.com cho biết trước đợt chỉnh trang bắt đầu từ năm 2005, chất thải từ các trạm nghỉ từng chảy tràn xuống sườn núi, tạo thành thứ mà người dân địa phương gọi là "dòng sông trắng" do lẫn đầy giấy vệ sinh. Việc lắp đặt hệ thống nhà vệ sinh sinh thái sau đó đã cải thiện đáng kể tình trạng này. Tuy nhiên, áp lực rác thải nhựa và nước thải vẫn tái diễn mỗi mùa cao điểm, khi lượng khách vượt xa sức chứa của các trạm dừng.

Chính vì những nguy cơ sinh thái cận kề như đã nói ở trên mà từ mùa hè năm 2024, chính quyền tỉnh Yamanashi buộc phải can thiệp bằng các biện pháp cứng rắn trên tuyến Yoshida: thu phí bắt buộc và áp trần số lượng người leo núi mỗi ngày.

Mức phí ban đầu là 2.000 Yên, nhưng kể từ mùa leo núi 2025, đã tăng gấp đôi lên 4.000 Yên và áp dụng thống nhất cho cả bốn tuyến đường lên đỉnh Phú Sĩ (Yoshida ở Yamanashi, cùng Subashiri, Gotemba, Fujinomiya ở Shizuoka), thay cho hệ thống phí lẻ tẻ và đóng góp tự nguyện trước đây. Riêng tuyến Yoshida vẫn duy trì trần 4.000 người/ngày và đóng cổng từ 14h đến 3h sáng hôm sau đối với người không có đặt phòng tại các trạm nghỉ, nhằm ngăn chặn tình trạng "bullet climbing".

Tuy nhiên, chính những người trong cuộc cũng thừa nhận các rào cản kỹ thuật này chỉ mới giải quyết được phần ngọn. Trả lời CNN Travel, ông Masatake Izumi - quan chức tỉnh Yamanashi, chuyên trách các vấn đề liên quan đến ngọn núi này - thẳng thắn nhìn nhận overtourism, cùng hệ quả kéo theo là rác thải, khí thải CO2 gia tăng và những người leo núi bất cẩn, mới chính là vấn đề lớn nhất mà Phú Sĩ đang đối mặt. Sức chịu tải sinh thái (carrying capacity) của ngọn núi vẫn liên tục bị đẩy đến ngưỡng giới hạn trong mỗi đợt nghỉ lễ cao điểm giữa tháng 8.

Xung đột sinh thái: Khi nơi trú ẩn của muôn loài bị thu hẹp

Áp lực môi trường của Ngày của Núi không dừng lại ở câu chuyện rác thải, mà còn đặt ra câu hỏi về sự xáo trộn môi trường sống tự nhiên của động vật hoang dã.

Các báo cáo giám sát động vật hoang dã của Bộ Môi trường Nhật Bản chỉ ra rằng, nhiệt độ tăng cao và biến đổi khí hậu trong những năm gần đây đã làm suy giảm nghiêm trọng nguồn thức ăn tự nhiên trong rừng sâu (như hạt sồi, quả dẻ gai). Động vật hoang dã, đặc biệt là loài gấu đen châu Á (Asiatic black bear), buộc phải mở rộng phạm vi tìm kiếm thức ăn xuống các triền núi thấp hơn, thậm chí tiến sát khu dân cư.

Sự dịch chuyển của gấu diễn ra trong cùng giai đoạn mùa hè - mùa cao điểm mà số lượng lớn du khách đổ về các cánh rừng để cắm trại và leo núi dịp Yama-no-Hi. Đây là 2 áp lực khác nguồn gốc nhưng cùng gia tăng trên một không gian sinh thái vốn đã eo hẹp: Một bên là con người mở rộng dấu chân du lịch vào rừng núi, một bên là động vật hoang dã buộc phải rời khỏi sinh cảnh quen thuộc để tìm thức ăn.

Số vụ gấu xuất hiện và tấn công người tại các tỉnh miền Bắc như Akita, Iwate đã tăng mạnh trong những năm gần đây, phần lớn xảy ra ở khu dân cư nông thôn, trang trại và nhà bỏ hoang ven rừng - nơi ranh giới giữa sinh cảnh của gấu và không gian sống của con người ngày càng bị xóa nhòa do dân số nông thôn suy giảm.

Đây không đơn thuần là vấn đề tai nạn du lịch, mà là hồi chuông báo động về việc ranh giới giữa không gian sinh tồn của con người và tự nhiên đang mờ dần ở nhiều vùng núi Nhật Bản.

Hãy trả lại sự tôn nghiêm cho rừng núi

Kỳ nghỉ giữa tháng 8 đã khép lại, dòng người rời khỏi những cánh rừng để trở về với nhịp sống phố thị. Nhưng những ngọn núi thì vẫn ở lại, gánh chịu những xáo trộn và rác thải mà con người để lại sau mỗi chuyến đi "chữa lành".

Yama-no-Hi nhắc nhở chúng ta một bài học cốt lõi trong thời đại biến đổi khí hậu: tôn vinh thiên nhiên không đồng nghĩa với việc tiêu thụ thiên nhiên.

Bài học từ những ngọn núi Nhật Bản đồng thời là lời cảnh tỉnh sâu sắc cho xu hướng du lịch trekking, cắm trại đang phát triển tự phát tại nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam.

Một chuyến đi chỉ thực sự có ý nghĩa khi con người biết cúi mình trước thiên nhiên, tuân thủ nguyên tắc "Không để lại dấu vết" (Leave No Trace), và hiểu rằng sự bình yên của rừng núi cần được bảo vệ trước lòng tham khám phá của chính chúng ta.