'Yêu nữ thích hàng hiệu 2': Khi tựa phim đặt thẳng tay lại thắng

Trong thế giới điện ảnh, đôi khi tiêu đề gốc của một bộ phim không chỉ là cái tên, mà còn mang giá trị văn hóa riêng. Tuy nhiên, khi bước qua biên giới các quốc gia, những cái tên này thường được "thay tên đổi họ" để phù hợp với thị hiếu địa phương. Bạn đã bao giờ nghe đến bộ phim mang tên Chim sẻ hóa phượng hoàng chưa? Nghe có vẻ lạ lẫm, nhưng đó chính là cách một thị trường lớn như Trung Quốc gọi tên tác phẩm điện ảnh kinh điển Pretty Woman.

Sự trở lại của phần phim tiếp theo cho một tác phẩm ăn khách The Devil Wears Prada đang hâm nóng các diễn đàn điện ảnh. Theo một bài viết của tác giả Stuart Heritage trên The Guardian ngày 1/5, cách đặt tên phim tại Việt Nam lại trở thành chủ đề bàn tán thú vị.

Tại sao "Yêu nữ" lại thắng "Ác quỷ"?

Thông thường, với một bộ phim đã quá nổi tiếng và tạo ra vô số thuật ngữ, trích dẫn đi vào đời sống như The Devil Wears Prada, người ta có thể lầm tưởng rằng phần 2 sẽ không cần tốn quá nhiều công sức để thu hút khán giả. Nhưng thực tế không đơn giản như vậy.

Nếu giữ nguyên tiêu đề gốc hoặc dịch sát nghĩa đen thành "Ác quỷ mặc đồ Prada", một khán giả chưa xem phần đầu có thể sẽ tự hỏi: Liệu đây có phải là một bộ phim kinh dị về quỷ Satan không? Hoặc có lẽ, nó nghe giống một bộ phim tài liệu indie đầy giận dữ về vai trò của trang phục thiết kế trong giai đoạn cuối của chủ nghĩa tư bản.

Chính vì vậy, cách đặt tên của người Việt: Yêu nữ thích hàng hiệu 2, được đánh giá là một sự lựa chọn hiệu quả. Tiêu đề này ngay lập tức gợi cho người xem biết ba thông tin chính: Phim có sự xuất hiện của một người phụ nữ; Người phụ nữ này yêu thích hàng xa xỉ và đây là một phần phim tiếp theo.

Dù có ý kiến cho rằng cái tên này chưa đủ cụ thể (vì thực tế có rất nhiều nhân vật trong phim đều thích hàng hiệu, hoặc nó có thể dùng chung cho các phim như Breakfast at Tiffany’s hay Confessions of a Shopaholic), nhưng đây chỉ là một sự bắt bẻ nhỏ. Về mặt quảng bá truyền thông, nó đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ định hướng khán giả.

Tựa phim thay đổi theo từng thị trường

Yêu nữ thích hàng hiệu 2 xứng đáng trở thành một trường hợp kinh điển trong số những bộ phim có tựa đề bản địa hay hơn cả tiêu đề gốc. Trên thế giới, việc thay đổi tên phim cho phù hợp với thị trường sở tại đã trở thành một kho tàng phong phú, nơi mà đa phần các tên mới đều mang lại sự cải thiện rõ rệt về mặt thông tin.

Hãy lấy ví dụ về bộ phim Bad Santa. Cái tên gốc chỉ truyền tải được khoảng 80% tinh thần phim, nhưng vẫn để lại sự mơ hồ: Ông già Noel này "xấu" vì suy đồi đạo đức hay chỉ đơn giản là kém cỏi trong công việc? Cộng hòa Séc đã giải quyết triệt để vấn đề này bằng cách đặt tên là Santa là kẻ biến thái. Ngay lập tức, bạn biết chính xác loại phim mình sắp xem là gì.

Đức cũng là một quốc gia có truyền thống đặt tên phim cực kỳ ấn tượng: Annie Hall được đổi thành Kẻ thần kinh thành thị; Airplane! trở thành Hành trình khó tin trên một chiếc máy bay điên rồ. Phần phim Die Hard With a Vengeance thậm chí còn được đặt tên là Chết chậm, giờ đây hơn bao giờ hết - một cái tên nghe giống quảng cáo của một hiệp hội xây dựng trong thời kỳ COVID-19 hơn là phim hành động.

Châu Á và nghệ thuật đặt tên phim "thẳng như ruột ngựa"

Nếu các nước châu Âu có cách đặt tên mang tính mô tả, thì châu Á chính là nơi bạn tìm thấy những sáng tạo thực sự "đắt giá". Riêng tại thị trường Trung Quốc, phim Deep Impact được đặt là Cú va chạm lớn giữa Trời và Đất; Knocked Up tại Việt Nam được đặt là Tình một đêm nhưng đến Trung Quốc lại trở thành tựa Một đêm, bụng to. Và đỉnh cao chính là Pretty Woman với cái tên Chim sẻ hóa phượng hoàng.

Dù không phải lúc nào các lựa chọn này cũng hoàn hảo, như việc đổi tên The Full Monty ở Trung Quốc lại thành Sáu con heo khỏa thân có thể khiến những người yêu động vật thất vọng, nhưng không thể phủ nhận sự độc đáo và tính gợi hình của chúng.

Giữa “giải nghĩa” và “tiết lộ nội dung”

Trên thực tế, khi một bộ phim được phát hành ở thị trường, nhưng khi phát hành ở quốc gia khác, việc đặt lại tựa cho phù hợp với khán giả địa phương là điều rất phổ biến. Ví dụ như tại Việt Nam, Get Smart được đổi thành Điệp viên 86: Nhiệm vụ bất khả thi. Trong khi đó, ở Mexico là Siêu điệp viên 86, tại Pháp là Max - mối đe dọa, ở Ý là Điệp viên Smart: Sòng bạc “toàn da”, còn tại Trung Quốc là Điệp viên lộn xộn, còn ở Đài Loan lại là tựa Chàng điệp viên dễ bắt hay không?.

Tuy nhiên, đôi khi việc đặt tên quá chi tiết lại phản tác dụng. Tại Mexico, bộ phim Thelma and Louise không chỉ đơn thuần là tên hai nhân vật, mà còn đi kèm một phụ đề dịch ra là: Một cái kết bất ngờ. Điều này chẳng khác nào việc đặt tên cho The Sixth Sense (tựa Việt: Giác quan thứ 6) là Cậu bé nhìn thấy ma, hay gọi The Usual Suspects là Kevin Spacey chính là Keyser Söze bấy lâu nay. Nó tước đi sự thú vị và bất ngờ vốn là linh hồn của tác phẩm.

Cũng có những trường hợp tiêu đề phim trở thành huyền thoại dù nó... không có thật. Có một lầm tưởng kéo dài rằng phim James Bond ở một số quốc gia được gọi là Mr. Kiss Kiss Bang Bang. Dù cái tên này là sự đúc kết hoàn hảo nhất về 007 từng được viết ra, nhưng thực tế không có bộ phim Bond nào mang tên đó. Thuật ngữ này do một nhà báo Ý nghĩ ra vào năm 1962; sau đó, nó trở thành tên một bài hát trong phim Thunderball và truyền cảm hứng cho bộ phim năm 2005 của Robert Downey Jr. mang tên Kiss Kiss Bang Bang.

Sự thay đổi văn hóa ở tựa phim không chỉ diễn ra một chiều. Đôi khi, các bộ phim nước ngoài khi nhập khẩu vào thị trường phương Tây cũng bị biến đổi theo hướng "sang chảnh hóa" một cách thái quá. Ví dụ, tác phẩm Thụy Điển Fucking Åmål khi sang Mỹ đã bị đổi thành Show Me Love đầy tính đại trà. Hay như La Vie d’Adèle đầy chiều sâu đã bị đổi thành Blue Is the Warmest Colour, nghe giống như lời thì thầm của Nicole Kidman trong một quảng cáo nước hoa khó hiểu.

Quay lại với trường hợp của Yêu nữ thích hàng hiệu 2, chúng ta hãy cứ ăn mừng vì sự rõ ràng của nó. Nếu bộ phim này đạt doanh thu đủ tốt để có thêm phần tiếp theo, có lẽ điều tử tế nhất chúng ta nên làm là cứ gọi nó là Yêu nữ thích hàng hiệu 3. Ít nhất, tất cả chúng ta đều biết mình đang chuẩn bị xem cái gì, theo The Guardian.