3 ‘cha đẻ AI’ và 5 nhà khoa học từng giành Giải thưởng Chính VinFuture giờ ra sao?

VinFuture là giải thưởng khoa học - công nghệ quốc tế do tập đoàn Vingroup sáng lập, nhằm tôn vinh những công trình nghiên cứu, sáng tạo đột phá có ảnh hưởng lớn đến nhân loại. Giải thưởng được trao hằng năm, với mục tiêu thúc đẩy nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và phát triển công nghệ tại Việt Nam cũng như trên thế giới.

Giải thưởng Chính VinFuture 2024 trị giá 3 triệu USD được trao cho 5 nhà khoa học, gồm ông Jensen Huang (Giám đốc điều hành Nvidia), Giáo sư Yoshua Bengio, Geoffrey Hinton, Yann LeCun và Fei-Fei Li, vì những đóng góp đột phá để thúc đẩy sự tiến bộ của học sâu.

Học sâu là một nhánh của học máy, sử dụng mạng nơ-ron nhiều lớp để tự động học từ dữ liệu rất lớn và phức tạp. Học máy là một nhánh của AI, cho phép máy tính tự học từ dữ liệu và cải thiện hiệu suất theo thời gian mà không cần được lập trình rõ ràng từng bước.

Những tiến bộ trong học sâu đã mở ra một kỷ nguyên đột phá cho những đổi mới sáng tạo về công nghệ, nhờ đó máy móc có thể học từ lượng dữ liệu khổng lồ và đạt được độ chính xác đáng kinh ngạc trong các tác vụ như nhận diện hình ảnh, xử lý ngôn ngữ tự nhiên và đưa ra quyết định.

Thành tựu này có được là nhờ những đóng góp mang tính cách mạng cho mạng nơ-ron và các thuật toán học sâu của Giáo sư Yoshua Bengio, Geoffrey Hinton, Yann LeCun. Ngoài ra, ông Jensen Huang đã tiên phong trong việc phát triển các nền tảng điện toán tăng tốc, thúc đẩy sự bùng nổ của kỷ nguyên AI (trí tuệ nhân tạo) hiện đại. Việc Giáo sư Fei-Fei Li tạo ra cơ sở dữ liệu hình ảnh khổng lồ ImageNet cũng đã thúc đẩy sự tiến bộ trong hệ thống nhận diện hình ảnh, giúp huấn luyện các mô hình học sâu ở quy mô lớn.

Trước đó 1 năm, Giải thưởng Chính VinFuture 2023 trị giá 3 triệu USD đã được trao cho 4 nhà khoa học gồm Giáo sư Martin Andrew Green, Stanley Whittingham, Rachid Yazami và Akira Yoshino, vì phát minh đột phá kiến tạo nền tảng bền vững cho năng lượng xanh thông qua việc sản xuất bằng pin mặt trời và lưu trữ bằng pin lithium-ion.

Đây là các công trình đột phá chung sức tạo nên cuộc cách mạng về năng lượng xanh bền vững cho thế giới hiện tại. Giáo sư Martin Green cùng nhóm nghiên cứu với công nghệ Bộ phát thụ động và Tiếp điểm phía sau (pin mặt trời PERC) đã phát triển và thúc đẩy hiệu suất chuyển đổi năng lượng từ 15% lên 25%, đồng thời đạt được hiệu quả ở cả những khu vực có điều kiện ánh sáng không thuận lợi. Kể từ khi được sản xuất đại trà vào năm 2012, pin mặt trời PERC đã chiếm tới 60% thị phần thị trường pin mặt trời trên toàn thế giới.

Trong khi đó, việc lưu trữ bằng pin lithium-ion đã mở rộng phạm vi sử dụng năng lượng đến mọi khu vực địa lý ở mọi thời điểm, giúp người dân thuộc tất cả tầng lớp xã hội đều có thể tiếp cận năng lượng xanh và bền vững. Công trình do các nhà khoa học xuất sắc gồm Stanley Whittingham, Rachid Yazami, Akira Yoshino, John Goodenough (đã mất) nghiên cứu và phát triển.

Những nhà khoa học nhận Giải thưởng Chính VinFuture 2024 và 2023 giờ ra sao?

Yoshua Bengio

Yoshua Bengio (sinh năm 1964, quốc tịch Canada) từng là Giám đốc Khoa học của MILA (viện nghiên cứu học máy tại thành phố Montreal, Canada) và hiện giữ vị trí giáo sư Đại học Montreal. Ông được xem là một trong 3 “cha đẻ” của AI, với những đóng góp nền tảng về học biểu diễn và các kiến trúc mô hình đã mở đường cho sự bùng nổ của AI hiện đại. Học biểu diễn là một nhánh quan trọng của học máy, tập trung vào việc để mô hình tự động tìm ra cách biểu diễn dữ liệu theo dạng dễ hiểu và hữu ích cho máy tính.

Trước đây, Yoshua Bengio tập trung chủ yếu vào các câu hỏi thuần nghiên cứu. Từ năm 2023 đến nay, ông chuyển sang vấn đề an toàn, đạo đức và khả năng kiểm soát của AI. Yoshua Bengio thường xuyên tham gia xây dựng các khuyến nghị chính sách quốc tế về phát triển AI an toàn, đồng thời là một trong những tiếng nói có ảnh hưởng lớn về quản trị rủi ro công nghệ.

Đến năm 2025, Yoshua Bengio và các cộng sự giành Giải thưởng Nữ hoàng Elizabeth về Kỹ thuật nhờ những đóng góp đặt nền móng cho học máy hiện đại. Đây là một trong những giải thưởng uy tín toàn cầu dành cho lĩnh vực kỹ thuật và đổi mới sáng tạo, được trao tặng cho các cá nhân hoặc nhóm có những đóng góp đột phá trong kỹ thuật mà mang lại lợi ích rộng rãi cho nhân loại.

Song song với việc nghiên cứu và giảng dạy, Yoshua Bengio đang tập trung thúc đẩy hướng phát triển các hệ thống “AI có trách nhiệm”, nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực khi công nghệ này ngày càng thâm nhập sâu vào đời sống và kinh tế toàn cầu.

Geoffrey Hinton

Geoffrey Hinton (sinh năm 1947, nhà khoa học gốc Anh-Canada) được xem là một trong những người đặt nền móng cho học sâu hiện đại. Những đóng góp của Geoffrey Hinton vào mạng nơ-ron nhân tạo, đặc biệt là mô hình lan truyền ngược và kỹ thuật học sâu cốt lõi, đã biến ông trở thành nhân vật trung tâm trong lịch sử phát triển của AI.

Ngoài Giải thưởng Chính VinFuture 2024, trong năm này, Geoffrey Hinton còn nhận Giải Nobel Vật lý cùng với John J. Hopfield thuộc Đại học Princeton (Mỹ) vì những khám phá và phát minh cơ bản giúp việc học máy với các mạng nơ-ron nhân tạo.

Sang năm 2025, ông cùng các đồng nghiệp tiếp tục được vinh danh khi giành Giải thưởng Nữ hoàng Elizabeth về Kỹ thuật.

Geoffrey Hinton hiện vẫn thường xuyên tham gia các hội thảo, diễn đàn khoa học lớn và tiếp tục nghiên cứu các hướng mới liên quan đến mạng nơ-ron sâu, khả năng học của não bộ và các mô hình nhận thức tổng quát. Nhiều nghiên cứu của ông những năm gần đây tập trung vào việc giải thích cách con người suy nghĩ và học hỏi, với hy vọng tìm ra những cơ chế có thể giúp AI tiến gần hơn tới khả năng học linh hoạt của não người.

Thời gian qua, Geoffrey Hinton tiếng nói mạnh mẽ cảnh báo về rủi ro của siêu AI. Ông rời khỏi Google vào năm 2023 nhằm tự do hơn trong việc lên tiếng về những nguy cơ tiềm ẩn của AI và tạo ra sự chú ý lớn trong ngành. Geoffrey Hinton nhiều lần nhấn mạnh rằng các hệ thống AI tổng quát (AGI) trong tương lai có thể vượt khỏi khả năng kiểm soát của con người nếu không được quản trị cẩn trọng. Qua đó, ông đề xuất xây dựng các khung pháp lý chặt chẽ, hệ thống giám sát quốc tế và các phương pháp phát triển AI an toàn dài hạn.

AGI được xem là siêu AI có khả năng hiểu, học hỏi và thực hiện các nhiệm vụ đa dạng một cách linh hoạt giống hay vượt trội con người.

Yann LeCun

Yann LeCun (sinh năm 1960, người Mỹ gốc Pháp) gia nhập Facebook (hiện là Meta Platforms) năm 2013 để làm Giám đốc FAIR (Facebook AI Research), đồng thời vẫn giữ vị trí giáo sư bán thời gian tại Đại học New York (Mỹ).

FAIR là bộ phận nghiên cứu AI của Meta Platforms, tập trung vào nghiên cứu cơ bản và phát triển các công nghệ AI tiên tiến, từ học máy, học sâu đến AGI.

Cách đây hơn 10 năm, Yann LeCun cùng Yoshua Bengio, Geoffrey Hinton là những người phổ biến phương pháp học sâu. Đến năm 2019, họ đã giành được Giải Turing, giải thưởng danh giá nhất trong lĩnh vực khoa học máy tính.

Vài năm qua, cách tiếp cận của Yann LeCun với phát triển AI đã dần tách khỏi định hướng mà Meta Platforms và Thung lũng Silicon đang theo đuổi.

Meta Platforms và các hãng công nghệ khác như OpenAI đã chi hàng tỉ USD để phát triển các mô hình nền tảng, đặc biệt là mô hình ngôn ngữ lớn, nhằm thúc đẩy tiến bộ trong lĩnh vực điện toán. Tuy nhiên, Yann LeCun cho rằng các mô hình ngôn ngữ lớn hiện nay, dù mạnh mẽ, vẫn hiểu biết rất hạn chế về thế giới. Họ tin rằng cần có các kiến trúc điện toán mới để tạo ra AGI.

Hôm 19.11, Yann LeCun tiết lộ việc rời Meta Platforms để lập công ty khởi nghiệp phát triển mô hình thế giới. Đây là công nghệ phân tích thông tin vượt ra ngoài dữ liệu trên web nhằm tái hiện chính xác hơn thế giới vật lý và các đặc tính của nó.

Mô hình thế giới học về thế giới xung quanh bằng cách tiếp nhận thông tin thị giác, giống con vật còn nhỏ hay đứa trẻ, trái ngược với mô hình ngôn ngữ lớn - dự đoán dựa trên kho dữ liệu văn bản khổng lồ.

Mô hình thế giới được đào tạo bằng cách sử dụng luồng dữ liệu của các môi trường thực hoặc mô phỏng. Theo giới chuyên gia, mô hình thế giới là bước tiến quan trọng trong việc thúc đẩy phát triển xe tự lái, robot và tác tử AI, nhưng đòi hỏi lượng lớn dữ liệu và sức mạnh điện toán để huấn luyện và là thách thức kỹ thuật chưa được giải quyết.

Fei-Fei Li

Fei-Fei Li (sinh năm 1976, người Mỹ gốc Hoa) là một trong những giáo sư nổi bật nhất tại Đại học Stanford (Mỹ), nơi bà đồng thời giữ vai trò Giám đốc Viện Trí tuệ Nhân tạo Lấy Con người Làm Trung tâm (HAI).

Fei-Fei Li được xem là người tiên phong trong lĩnh vực thị giác máy tính, đặc biệt nhờ công trình xây dựng bộ dữ liệu ImageNet và các mô hình học sâu giúp máy tính có khả năng “nhìn”, hiểu thế giới hình ảnh. Những đóng góp này đã đặt nền tảng cho sự bùng nổ của AI hiện đại, từ nhận diện khuôn mặt, phân tích ảnh y tế, cho đến các hệ thống xe tự hành.

Sau khi nhận giải VinFuture năm 2024, Fei-Fei Li tiếp tục tập trung mở rộng nghiên cứu AI gắn liền với lợi ích xã hội. Các dự án gần đây của bà hướng mạnh vào lĩnh vực y tế, chăm sóc sức khỏe, ứng dụng AI trong bệnh viện, cũng như xây dựng các hệ thống thị giác máy tính có khả năng phân tích dữ liệu hình ảnh và video ở quy mô rất lớn. Ngoài ra, bà cũng thúc đẩy các sáng kiến phát triển AI có trách nhiệm, nhấn mạnh vai trò đạo đức, tính minh bạch và quyền riêng tư khi triển khai công nghệ vào đời sống.

Trong năm 2025, Fei-Fei Li tiếp tục là tiếng nói quan trọng trong các cuộc thảo luận quốc tế về chính sách AI, xuất hiện tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới, các phiên điều trần tại Quốc hội Mỹ, cũng như hội nghị công nghệ toàn cầu. Bà đồng thời tham gia cố vấn cho nhiều tổ chức nhằm định hình hướng đi của AI theo cách an toàn, phục vụ tốt hơn cho con người và xã hội.

Jensen Huang

Jensen Huang (sinh năm 1963, người Mỹ gốc Đài Loan) là nhà đồng sáng lập và hiện vẫn giữ vị trí Giám đốc điều hành Nvidia - công ty hàng đầu thế giới trong lĩnh vực thiết kế GPU (bộ xử lý đồ họa) và hạ tầng điện toán cho AI. Các GPU của Nvidia được nhiều hãng công nghệ săn đón vì cần thiết cho các trung tâm dữ liệu phục vụ việc huấn luyện mô hình AI. AI càng phát triển, nhu cầu với GPU Nvidia càng tăng, tạo ra một thị trường khổng lồ trị giá hàng trăm tỉ USD. Không chỉ bán phần cứng, Nvidia còn kiểm soát toàn bộ hệ sinh thái phần mềm, khiến mỗi USD chi tiêu cho AI gần như đều phải “đi qua” gã khổng lồ công nghệ Mỹ, từ chip, thư viện lập trình, hệ thống điện toán đến các giải pháp kết nối GPU trong cụm máy chủ.

Trong năm 2025, Jensen Huang tiếp tục khẳng định tầm ảnh hưởng khi dẫn dắt Nvidia đạt được những cột mốc đặc biệt. Hôm 29.10, Nvidia trở thành công ty đầu tiên đạt mốc vốn hóa thị trường 5.000 tỉ USD. Đến ngày 19.11, Nvidia đã công bố doanh thu quý 3/2025 của công ty tăng 62% so với cùng kỳ năm ngoái, mức tăng trưởng nhanh nhất trong bảy quý qua.

“Doanh số Blackwell đang ở mức cao chưa từng thấy và GPU cho đám mây đã bán hết. Hệ sinh thái AI đang mở rộng rất nhanh, với nhiều nhà phát triển mô hình nền tảng mới, nhiều công ty khởi nghiệp AI hơn, hoạt động trên nhiều ngành công nghiệp hơn và ở nhiều quốc gia hơn. AI đang hiện diện ở khắp mọi nơi, làm mọi thứ tất cả cùng lúc”, ông Jensen Huang cho biết.

Blackwell là dòng GPU chủ lực hiện nay của Nvidia và chính quyền Tổng thống Trump đến nay vẫn ngăn chặn việc bán chip này cho Trung Quốc, do lo ngại có thể hỗ trợ quân đội và ngành AI của nước này

Việc ông nhận giải VinFuture 2024 cho thấy phần cứng, chứ không riêng thuật toán, là một phần thiết yếu của cuộc cách mạng AI.

Martin Andrew Green

Martin Green (sinh năm 1948, người Úc) là một trong những nhà khoa học hàng đầu thế giới về quang điện và tế bào năng lượng mặt trời, hiện là giáo sư tại Đại học New South Wales (Úc). Ông được biết đến nhờ phát triển công nghệ tế bào quang điện tiên tiến, đặc biệt là loại tế bào PERC (cực phát xạ và tiếp xúc sau), vốn đã trở thành tiêu chuẩn cho các tấm pin mặt trời thương mại trên toàn cầu. Những đóng góp của ông không chỉ nâng cao hiệu suất năng lượng mà còn giảm đáng kể chi phí sản xuất, góp phần quan trọng vào việc thúc đẩy năng lượng sạch.

Việc Martin Green được trao Giải Thưởng chính VinFuture 2023 đã minh chứng cho tầm quan trọng của những công trình mà ông và nhóm nghiên cứu thực hiện với quá trình chuyển đổi năng lượng toàn cầu.

Dù đã có nhiều thành tựu nổi bật, Martin Green vẫn tiếp tục công việc nghiên cứu không ngừng nghỉ. Hiện nay, ông và nhóm của mình tập trung phát triển tế bào quang điện xếp chồng nhiều lớp nhằm vượt qua giới hạn hiệu suất của các tế bào silicon đơn lớp. Nếu thành công, công nghệ này có thể nâng hiệu suất chuyển đổi năng lượng lên hơn 40%, mở ra bước nhảy vọt trong việc sản xuất điện mặt trời hiệu quả, giúp giảm chi phí, tăng năng lượng thu được từ cùng diện tích pin, đồng thời thúc đẩy quá trình chuyển đổi sang năng lượng sạch trên quy mô toàn cầu.

Stanley Whittingham

Stanley Whittingham (sinh năm 1941, người Mỹ gốc Anh) được coi là một trong những “cha đẻ” của pin lithium-ion, công nghệ đã thay đổi cách chúng ta sử dụng năng lượng trong đời sống hàng ngày, từ smartphone, laptop, xe điện đến các hệ thống lưu trữ năng lượng quy mô lớn. Những công trình nghiên cứu của ông đặt nền móng cho một ngành công nghiệp trị giá hàng trăm tỉ USD, mở ra kỷ nguyên mới của năng lượng di động và tái tạo.

Hiện Stanley Whittingham vẫn tích cực tham gia các hội thảo quốc tế, diễn đàn khoa học và các buổi tư vấn chuyên sâu để truyền đạt kinh nghiệm quý báu, hướng dẫn các nhà nghiên cứu trẻ và theo sát các xu hướng mới trong vật liệu pin, công nghệ lưu trữ năng lượng, cũng như các giải pháp phát triển bền vững.

Gần đây, Stanley Whittingham đặc biệt quan tâm đến các công nghệ pin thế hệ mới, như pin lithium-sulfur hay pin rắn, nhằm nâng cao hiệu suất, tuổi thọ và an toàn cho các thiết bị lưu trữ năng lượng. Ông cũng khuyến khích việc áp dụng các hệ thống lưu trữ năng lượng quy mô lớn vào các dự án điện mặt trời và điện gió, giúp tối ưu hóa nguồn năng lượng tái tạo và giảm sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch.

Rachid Yazami

Rachid Yazami (sinh năm 1953, người Ma Rốc) được biết đến rộng rãi nhờ phát minh cực âm graphite cho pin lithium-ion. Đây là nền tảng đã giúp pin lithium-ion trở thành tiêu chuẩn lưu trữ năng lượng trên toàn thế giới. Nhờ đóng góp này, ông là một trong bốn nhà khoa học được trao Giải Thưởng chính VinFuture 2023.

Vào tháng 12.2024, Rachid Yazami được cấp bằng sáng chế tại Trung Quốc cho phương pháp sạc nhanh pin lithium-ion. Đây là bước tiến quan trọng, đặc biệt trong bối cảnh xe điện ngày càng phổ biến, giúp rút ngắn đáng kể thời gian sạc pin.

Ngoài nghiên cứu, Rachid Yazami còn tích cực trong lĩnh vực khởi nghiệp công nghệ. Ông là người sáng lập và lãnh đạo KVI PTE LTD tại Singapore, công ty chuyên thương mại hóa các công nghệ pin tiên tiến. Dưới sự dẫn dắt của Rachid Yazami, KVI PTE LTD tập trung vào phát triển pin cho xe điện, hệ thống lưu trữ năng lượng và các giải pháp sạc nhanh, đồng thời nhấn mạnh yếu tố an toàn pin và khả năng ứng dụng trong thực tế.

Akira Yoshino

Akira Yoshino (sinh năm 1948, người Nhật Bản) nổi tiếng với việc phát minh và thương mại hóa pin lithium-ion. Nhờ những đóng góp then chốt trong việc phát triển cực âm từ muội than, ông đã giúp pin lithium-ion trở thành chuẩn mực lưu trữ năng lượng di động, được ứng dụng rộng rãi. Công trình của Akira Yoshino đã mở ra một kỷ nguyên năng lượng di động và tái tạo, thúc đẩy quá trình chuyển đổi sang các nguồn năng lượng sạch và bền vững.

Hiện nay, Akira Yoshino vẫn tích cực tham gia các hoạt động tư vấn, phát biểu và đóng góp ý tưởng trong các diễn đàn quốc tế về pin, xe điện và lưu trữ năng lượng tái tạo. Ông thường được mời chia sẻ kinh nghiệm tại các hội thảo công nghệ và các hội nghị khoa học lớn, đồng thời tư vấn cho các công ty và tổ chức phát triển giải pháp pin tiên tiến.