4 ghi nhớ cho người dùng và 5 nghĩa vụ của nền tảng trong rủi ro thanh toán số

4 ghi nhớ đối với người tiêu dùng

Trong môi trường thanh toán số, người tiêu dùng là chủ thể trực tiếp thực hiện giao dịch và cũng là đối tượng dễ bị tác động bởi các hành vi gian lận. Từ một số tình huống điển hình về thanh toán số nêu trên, việc nâng cao kỹ năng tự bảo vệ là yếu tố quan trọng nhằm hạn chế thiệt hại tài sản và bảo đảm an toàn thông tin cá nhân. Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia đưa ra một số khuyến nghị sau đối với người tiêu dùng.

Không cung cấp mã OTP, mật khẩu và thông tin thẻ cho bất kỳ ai

Trong nhiều vụ việc lừa đảo, đối tượng thường giả danh nhân viên ngân hàng, nhân viên giao hàng hoặc cán bộ cơ quan nhà nước để yêu cầu người tiêu dùng cung cấp mã OTP với lý do “xác minh giao dịch”, “hủy đơn hàng”, “nhận hoàn tiền”…

Cần khẳng định rõ: mã OTP, mật khẩu đăng nhập, mã CVV là thông tin bảo mật tuyệt đối. Các tổ chức tín dụng và nền tảng hợp pháp không yêu cầu cung cấp OTP qua điện thoại, tin nhắn hoặc đường link lạ.

Khi nhận cuộc gọi thông báo “tài khoản có giao dịch bất thường, cần đọc mã OTP để khóa tài khoản”, người tiêu dùng phải từ chối và chủ động liên hệ tổng đài chính thức của ngân hàng để kiểm tra.

Chỉ thanh toán trên nền tảng, ứng dụng chính thức

Người tiêu dùng cần truy cập đúng website chính thức của ngân hàng hoặc sàn thương mại điện tử, kiểm tra kỹ tên miền và biểu tượng bảo mật (https, biểu tượng ổ khóa trên trình duyệt).

Một số đối tượng có thể tạo website giả mạo với giao diện tương tự để đánh cắp thông tin đăng nhập. Chỉ một ký tự sai khác trong tên miền cũng có thể dẫn đến rủi ro lớn.

Bên cạnh đó, ứng dụng ngân hàng hoặc ví điện tử chỉ nên tải từ kho ứng dụng chính thức (App Store, Google Play). Việc cài đặt ứng dụng từ đường link gửi qua tin nhắn hoặc mạng xã hội có thể khiến thiết bị nhiễm phần mềm độc hại.

Nếu nhận được tin nhắn yêu cầu “cập nhật ứng dụng ngân hàng qua link đính kèm”, người tiêu dùng không nên bấm vào đường link mà cần vào kho ứng dụng chính thức để kiểm tra phiên bản cập nhật.

Nâng cao nhận thức và cảnh giác trong mọi giao dịch

Thanh toán số mang lại sự thuận tiện, nhưng người tiêu dùng không nên vì yếu tố nhanh chóng mà bỏ qua các bước kiểm tra cần thiết. Thói quen xác minh thông tin trước khi bấm “xác nhận” là biện pháp phòng ngừa hiệu quả nhất.

Các biện pháp nêu trên tuy xuất phát từ trách nhiệm cá nhân nhưng đóng vai trò then chốt trong việc giảm thiểu rủi ro, góp phần xây dựng môi trường thanh toán số an toàn và bền vững.

5 nghĩa vụ của nền tảng thanh toán số trung gian

Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia cũng nêu ra 5 nghĩa vụ các nền tảng trung gian thanh toán số phải thực hiện.

Công khai, minh bạch thông tin của nền tảng thanh toán trung gian

Trong giao dịch thanh toán số, minh bạch thông tin là điều kiện bảo đảm quyền được biết và lựa chọn của người tiêu dùng. Nền tảng thanh toán trung gian phải công khai đầy đủ, chính xác và dễ tiếp cận các thông tin về: (i) đơn vị cung ứng dịch vụ (tên, địa chỉ, thông tin liên hệ, giấy phép nếu có); (ii) biểu phí, phụ phí, mức khấu trừ và thời điểm trừ tiền; (iii) điều kiện sử dụng, hạn mức và trường hợp từ chối giao dịch; (iv) cơ chế hủy giao dịch, hoàn tiền và xử lý sự cố; (v) cảnh báo rủi ro như không cung cấp OTP, mật khẩu cho bên thứ ba.

Đối với giao dịch trực tuyến, các thông tin này phải hiển thị rõ ràng trước khi người tiêu dùng xác nhận thanh toán. Đối với thanh toán tại điểm bán (POS, QR), phí và điều kiện sử dụng phải được niêm yết công khai. Việc cung cấp thông tin không đầy đủ, sai lệch hoặc gây nhầm lẫn có thể bị xử lý theo quy định pháp luật.

Bảo đảm an toàn, bảo mật thông tin

Nền tảng phải áp dụng biện pháp bảo mật phù hợp với mức độ rủi ro, bao gồm mã hóa dữ liệu, xác thực đa yếu tố (OTP, sinh trắc học), giới hạn đăng nhập sai và cảnh báo truy cập bất thường nhằm bảo đảm chỉ chủ tài khoản hợp pháp thực hiện giao dịch.

Đồng thời, nền tảng cần đánh giá định kỳ để phát hiện lỗ hổng bảo mật. Việc thu thập và xử lý dữ liệu phải đúng mục đích, trong phạm vi cần thiết và không chia sẻ cho bên thứ ba khi không có căn cứ pháp lý.

Khi xảy ra sự cố an ninh mạng, nền tảng phải kịp thời thông báo và triển khai biện pháp khắc phục. Đối với thanh toán tại điểm bán (POS/QR), thiết bị phải bảo đảm không lưu trữ trái phép thông tin thẻ hoặc mã xác thực và được kiểm tra định kỳ theo tiêu chuẩn an toàn.

Kiểm soát và phòng ngừa gian lận

Trong hoạt động thanh toán số, nền tảng thanh toán trung gian có trách nhiệm chủ động kiểm soát và phòng ngừa gian lận nhằm bảo đảm an toàn cho người tiêu dùng và hệ thống thanh toán. Khi phát hiện dấu hiệu rủi ro, nền tảng có trách nhiệm thực hiện biện pháp xác minh bổ sung hoặc tạm khóa tài khoản nhằm ngăn chặn thiệt hại.

Nền tảng phải phối hợp chặt chẽ với ngân hàng và cơ quan chức năng trong việc cung cấp thông tin, truy vết giao dịch và xử lý hành vi gian lận theo quy định pháp luật.

Nghĩa vụ tiếp nhận và giải quyết khiếu nại

Nền tảng thanh toán trung gian phải thiết lập hệ thống tiếp nhận phản ánh minh bạch, dễ tiếp cận; công khai rõ hotline, email hoặc cổng hỗ trợ trực tuyến và bảo đảm hoạt động ổn định.

Nền tảng cần công bố thời hạn xử lý cụ thể, phản hồi rõ ràng bằng văn bản hoặc thông báo điện tử. Trường hợp giao dịch lỗi, trừ tiền trùng lặp hoặc trái phép, phải phối hợp xác minh và hoàn tiền theo đúng quy trình đã công bố, đồng thời lưu trữ hồ sơ phục vụ kiểm tra, giám sát.

Đối với thanh toán tại điểm bán (POS/QR), nếu phát sinh lỗi nhưng vẫn bị trừ tiền, nền tảng phải phối hợp kịp thời với đơn vị chấp nhận thanh toán và ngân hàng để xử lý, tránh gây thiệt hại kéo dài. Thực hiện nghiêm nghĩa vụ này là điều kiện quan trọng để duy trì niềm tin của người tiêu dùng.

Phối hợp với cơ quan nhà nước

Nền tảng thanh toán trung gian có trách nhiệm hợp tác đầy đủ với cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong quá trình thanh tra, kiểm tra và điều tra xử lý vi phạm.

Cụ thể, nền tảng phải cung cấp kịp thời, chính xác thông tin liên quan đến giao dịch, tài khoản, lịch sử thanh toán theo yêu cầu phục vụ công tác xác minh, điều tra. Trong trường hợp phát hiện dấu hiệu gian lận, nền tảng có nghĩa vụ phối hợp truy vết dòng tiền, hỗ trợ phong tỏa tài khoản và cung cấp dữ liệu kỹ thuật cần thiết theo quy định pháp luật.

Ngoài ra, nền tảng phải thực hiện chế độ báo cáo định kỳ hoặc đột xuất theo quy định chuyên ngành về hoạt động trung gian thanh toán và an toàn hệ thống. Nghĩa vụ phối hợp này áp dụng đối với cả giao dịch trong nước và giao dịch có yếu tố xuyên biên giới, nhằm bảo đảm hiệu quả quản lý và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.