AI bắt đầu ‘cướp’ việc làm tại Trung Quốc, thu nhập của lao động tự do giảm 40%
Từ taxi tự hành đến video do AI tạo ra, làn sóng tự động hóa đang tác động trực tiếp đến việc làm tại Trung Quốc khiến thu nhập của một bộ phận lao động tự do giảm tới 40%.
Trong nhiều năm, chính phủ Trung Quốc tích cực thúc đẩy phát triển trí tuệ nhân tạo (AI), coi đây là một trong những động lực quan trọng để nâng cấp nền kinh tế và tăng năng lực cạnh tranh công nghệ. Tuy nhiên, khi AI nhanh chóng đi từ phòng thí nghiệm vào đời sống, những hệ quả đối với thị trường lao động bắt đầu trở nên rõ ràng hơn.
Robotaxi và AI khiến người lao động mất việc làm tại Trung Quốc
Một trong những ví dụ dễ nhận thấy nhất là ngành taxi. Tại nhiều đô thị Trung Quốc, taxi tự hành đã trở thành hình ảnh quen thuộc trên đường phố. Các dịch vụ như Apollo Go của Baidu đang mở rộng hoạt động, đặt ra áp lực ngày càng lớn đối với những tài xế vốn phụ thuộc vào công việc này để kiếm sống.
Tại Vũ Hán, tài xế taxi Yao Xinnong cho biết thu nhập của ông đã giảm khoảng 40% kể từ khi Apollo Go bắt đầu hoạt động vào năm 2022. Với những tài xế như ông, mỗi chiếc xe tự hành xuất hiện trên đường đồng nghĩa với thêm một đối thủ không cần tiền lương, không nghỉ phép và có thể hoạt động trong thời gian dài.
Một sự cố xảy ra hồi tháng 3 lại vô tình đem đến cho các tài xế truyền thống một khoảng nghỉ. Một số xe Apollo Go gặp trục trặc hệ thống, nằm lại trên đường, gây ùn tắc và khiến hành khách bị mắc kẹt trong nhiều giờ. Các phương tiện sau đó được tạm dừng để điều tra.
Nhưng sự cố kĩ thuật chỉ là vấn đề nhất thời. Xu hướng tự động hóa vẫn tiếp tục và đang buộc chính quyền Trung Quốc phải đối mặt với một câu hỏi khó hơn: nếu AI giúp doanh nghiệp hoạt động hiệu quả hơn nhưng đồng thời khiến hàng triệu người mất thu nhập, ai sẽ chịu trách nhiệm cho chi phí xã hội đó?
Tài xế taxi Vũ Hán từng xuống đường phản đối xe tự hành vào năm 2024, một động thái tương đối hiếm tại Trung Quốc, nơi các hình thức phản đối công khai thường bị kiểm soát chặt chẽ.
Đến nay, chính quyền Trung Quốc dường như đã bắt đầu chú ý nhiều hơn đến mặt trái của quá trình này. Theo The Guardian, một bài xã luận trên Workers' Daily, tờ báo nhà nước, cảnh báo quyền lợi người lao động đang đối mặt với “những thách thức mới” trong thời đại AI, đồng thời chỉ ra nguy cơ xảy ra xung đột giữa các quy tắc việc làm truyền thống và tốc độ phát triển của công nghệ.
Những thay đổi này cho thấy cách tiếp cận của Bắc Kinh có thể đang chuyển hướng. Thay vì chỉ tập trung vào năng suất và khả năng cạnh tranh công nghệ, chính phủ ngày càng phải tính đến tác động của AI đối với việc làm và thu nhập.
.jpg)
Bắc Kinh tìm cách cân bằng giữa AI và việc làm
Theo Selina Xu, nhà phân tích công nghệ chuyên về Trung Quốc, chính phủ nước này từng thúc đẩy AI rất mạnh, nhưng hiện đã có “sự thay đổi lớn về quan điểm”, với cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm hơn.
Cheng Wanhui, một quan chức chính quyền thành phố Bắc Kinh, cũng cho biết giới chức đang đặc biệt quan tâm đến những vấn đề xã hội và các mối lo ngại đạo đức mà AI có thể tạo ra.
Một tín hiệu đáng chú ý khác đến từ hệ thống tòa án Trung Quốc. Một số tòa án đã phán quyết việc sa thải người lao động vì những lí do liên quan đến AI là trái pháp luật và yêu cầu doanh nghiệp bồi thường cho người bị ảnh hưởng.
Tuy nhiên, nguy cơ không chỉ xuất hiện trong những ngành có thể dễ dàng tự động hóa như vận tải. Làn sóng AI tạo sinh đang tác động tới cả những công việc từng được xem là khó thay thế bằng máy móc, chẳng hạn quay phim, thiết kế và sản xuất nội dung.
Tian Zemin, một quay phim tự do, cho biết mức phí mà ông nhận được hiện chỉ còn khoảng 40% so với năm 2019. Điều khiến ông lo lắng không chỉ là thu nhập giảm mà còn là tốc độ tiến bộ quá nhanh của AI.
Chỉ một năm trước, công nghệ này còn chủ yếu tạo ra những hình đại diện có chất lượng thấp. Hiện nay, AI đã có thể tạo ra các video và hình ảnh giả có độ chân thực cao, thậm chí được sử dụng để sản xuất những nội dung có quy mô tương đương phim điện ảnh. “Chúng tôi gần như không có thời gian để phản ứng”, Tian nói.
Sự xuất hiện của những công cụ mới càng làm áp lực tăng lên. ByteDance gần đây giới thiệu Seedance 2.5, công cụ tạo video AI có khả năng sản xuất những đoạn phim có độ chân thực cao. Các công nghệ tương tự đang khiến cạnh tranh giữa người lao động và công cụ AI diễn ra nhanh hơn trong lĩnh vực sáng tạo nội dung.
Dù vậy, Trung Quốc có một lợi thế mà nhiều nền kinh tế khác không có: khả năng can thiệp sâu của nhà nước vào khu vực doanh nghiệp. Theo Xu, Bắc Kinh có thể sử dụng ảnh hưởng này để yêu cầu doanh nghiệp duy trì tỉ lệ tuyển dụng nhất định, hỗ trợ người lao động chuyển đổi nghề nghiệp hoặc đưa ra những quy định hạn chế tác động tiêu cực của tự động hóa.
Đây cũng là điểm khác biệt đáng kể so với Mỹ, nơi người lao động mất việc vì AI hiện chưa có một cơ chế bảo vệ pháp lí riêng ở cấp liên bang. AI ngày càng được các doanh nghiệp viện dẫn như một lí do cho việc cắt giảm nhân sự.
Một phân tích của công ty tư vấn Challenger, Gray & Christmas cho thấy tỉ lệ các vụ sa thải được xác định có liên quan đến AI tại Mỹ từng dưới 1% vào cuối năm ngoái, nhưng đến tháng 6 đã tăng lên 31%.
Điều đó cho thấy Trung Quốc không phải quốc gia duy nhất phải đối mặt với bài toán AI và việc làm. Khác biệt nằm ở cách chính phủ lựa chọn phản ứng.
Bắc Kinh vẫn không có ý định từ bỏ tham vọng trở thành cường quốc AI. Nhưng khi robotaxi bắt đầu cạnh tranh trực tiếp với tài xế, AI tạo sinh thay thế một phần công việc sáng tạo và thu nhập của lao động tự do giảm mạnh, bài toán của Trung Quốc đang thay đổi: không còn chỉ là làm thế nào để phát triển AI nhanh nhất, mà là làm thế nào để người lao động không bị bỏ lại phía sau bởi chính công nghệ mà nền kinh tế đang đặt cược vào.