AI đưa robot vào nghệ thuật điêu khắc La Mã
Tại những mỏ đá cẩm thạch Carrara ở Italy, nơi nghệ thuật điêu khắc đã được truyền qua nhiều thế kỷ, những cánh tay robot đang bắt đầu đảm nhận phần việc từng đòi hỏi nhiều năm rèn luyện của con người.
Robot có thể thay con người đục đẽo 99% khối đá
Carrara từ lâu đã là một trong những địa danh nổi tiếng nhất thế giới về đá cẩm thạch. Những khối đá trắng được khai thác tại đây từng trở thành vật liệu cho nhiều tác phẩm điêu khắc kinh điển trong lịch sử nghệ thuật Italy. Với những người thợ truyền thống, việc biến một khối đá thành hình hài hoàn chỉnh không đơn thuần là lao động cơ bắp mà là một quá trình tích lũy kĩ năng qua nhiều năm.
Người thợ phải hiểu đặc tính của đá, biết vị trí nào có thể đục sâu, phần nào cần giữ lại và làm thế nào để từng nhát đục tiến gần hơn tới hình dáng cuối cùng mà không phá hỏng toàn bộ tác phẩm. Giờ đây, một phần đáng kể công việc đó có thể được chuyển cho robot.
Các công ty Italy LITIX và ROBOTOR đang phát triển hệ thống sử dụng cánh tay robot để chạm khắc những tác phẩm phức tạp từ các khối cẩm thạch. Quy trình bắt đầu từ một hình ảnh kĩ thuật số. Hình ảnh này được chuyển thành tệp 3D, sau đó phần mềm tính toán đường đi của dụng cụ để robot có thể thực hiện từng thao tác cắt, mài và tạo hình trên khối đá.
Thay vì con người phải trực tiếp thực hiện hàng nghìn thao tác để loại bỏ từng phần đá, robot có thể xử lí phần lớn công đoạn theo những chỉ dẫn được lập trình trước.
Giacomo Massari, nhà sáng lập kiêm CEO của LITIX và ROBOTOR, cho rằng mục tiêu của công nghệ không nhất thiết là thay thế nghệ nhân mà là mở rộng khả năng sáng tạo. “Mục tiêu là để bất kỳ ai cũng có thể tạo ra thứ gì đó từ ý tưởng của mình, ngay cả khi họ không có kĩ năng để tự thực hiện điều đó”, ông Massari nói.
Theo ông, robot có thể đảm nhận tới 99% công việc chạm khắc, trong khi những người thợ có tay nghề tập trung vào các chi tiết cuối cùng. Sự thay đổi này cũng có một ý nghĩa thực tế. Điêu khắc đá là công việc nặng nhọc, đòi hỏi sức lực, thời gian và có thể tiềm ẩn những rủi ro về an toàn lao động. Nếu máy móc đảm nhận phần việc nặng nhất, nghệ nhân có thể giảm thời gian tiếp xúc với công việc cơ học và dành nhiều hơn cho khâu hoàn thiện.
Nhưng chính sự thay đổi ấy cũng khiến Carrara đứng trước một câu hỏi chưa từng dễ trả lời: Khi robot có thể làm gần như toàn bộ phần việc bằng tay, người nghệ nhân còn giữ vai trò gì?
Công việc của người thợ điêu khắc đang thay đổi
Phản ứng của những người làm nghề điêu khắc truyền thống tại Carrara không hoàn toàn giống nhau. Một số người lo ngại robot có thể lấy đi những công việc vốn được xem là đặc quyền của người thợ sau nhiều năm học nghề. Đây không chỉ là câu chuyện về việc một công việc có bị thay thế hay không. Nó liên quan đến giá trị của chính kĩ năng thủ công.
Trong nghệ thuật điêu khắc truyền thống, kĩ năng của người thợ không nằm trên một tấm bằng hay trong một phần mềm. Nó được tích lũy qua khả năng quan sát, cảm nhận vật liệu và xử lí những tình huống không thể dự đoán hoàn toàn trước.
Một khối đá tự nhiên không bao giờ giống hệt một khối đá khác. Bên trong nó có thể xuất hiện những đường vân, vết nứt hoặc cấu trúc khiến kế hoạch ban đầu phải thay đổi. Người thợ có thể nhìn, nghe và cảm nhận phản ứng của vật liệu trong quá trình làm việc. Robot thì khác. Nó thực hiện những chuyển động được xác định bởi dữ liệu và chương trình.
Tuy nhiên, Massari nhìn sự thay đổi theo hướng khác. “Bạn không giết chết một công việc, bạn chỉ đang làm cho công việc đó tiến hóa”, ông nói. Theo cách nhìn này, nghệ nhân tương lai có thể không còn dành phần lớn thời gian để đục bỏ từng lớp đá. Thay vào đó, họ có thể tham gia nhiều hơn vào việc lựa chọn vật liệu, phát triển ý tưởng, thiết kế hình dạng, điều chỉnh dữ liệu kĩ thuật số và hoàn thiện tác phẩm.
Điều đó tương tự nhiều ngành nghề khác khi công nghệ tự động hóa một phần công việc. Máy móc đảm nhận những thao tác lặp lại hoặc nặng nhọc, còn con người chuyển sang những công đoạn đòi hỏi quyết định, cảm nhận và kiểm soát.
Nhưng với nghệ thuật, vấn đề phức tạp hơn. Nếu một robot thực hiện 99% thao tác vật lí, liệu người đứng sau thiết kế và lập trình có còn được xem là nghệ nhân theo nghĩa truyền thống? Câu hỏi này dẫn cuộc tranh luận từ phạm vi việc làm sang bản chất của sáng tạo.
Điêu khắc thuật toán
Nghệ sĩ Italy Davide Quayola là một trường hợp cho thấy công nghệ không nhất thiết đối lập với nghệ thuật truyền thống. Quayola sử dụng thuật toán và robot trong chính thực hành nghệ thuật của mình. Thay vì coi robot là một chủ thể sáng tạo, ông xem nó như một công cụ hỗ trợ.
“Tôi thực sự cảm thấy mình hoàn toàn kiểm soát được”, Quayola nói. Ông gọi phương pháp này là “điêu khắc thuật toán”. Trong quá trình sáng tác, Quayola cùng studio thiết kế chuyển động của robot, xác định cách máy vận hành và hình hài mà tác phẩm hướng tới.
Robot thực hiện các thao tác vật lý nhưng không tự quyết định ý nghĩa, chủ đề hay mục đích của tác phẩm. Những yếu tố đó vẫn bắt đầu từ con người. Vì vậy, trong quy trình mới, vai trò của nghệ sĩ không chỉ nằm ở kỹ thuật chạm khắc mà còn ở ý tưởng, thiết kế, thuật toán và khả năng kiểm soát công nghệ.
Tại Carrara, những khối đá cẩm thạch từng được tạo hình bằng đục và búa nay có thể được gia công bằng cánh tay robot dựa trên dữ liệu kỹ thuật số. Điều này không đồng nghĩa nghề thủ công biến mất, mà đang thay đổi yêu cầu đối với người làm nghề.
Người thợ có thể phải hiểu cả vật liệu và dữ liệu, kỹ thuật chạm khắc và thiết kế số; biết kiểm tra đường cắt của robot, can thiệp khi cần và hoàn thiện những chi tiết đòi hỏi bàn tay con người.
Khi máy móc đảm nhận ngày càng nhiều công đoạn vật lý, khái niệm “làm ra” một tác phẩm cũng thay đổi. Dấu ấn của nghệ sĩ có thể nằm ở ý tưởng, cách thiết kế, điều khiển máy và quyết định cuối cùng, thay vì ở từng nhát đục.