AI giúp thời trang Việt Nam thoát khỏi cuộc cạnh tranh bằng giá
AI đang mở ra cơ hội để ngành dệt may, thời trang Việt Nam chuyển từ mô hình sản xuất dựa chủ yếu vào lao động và chi phí thấp sang cạnh tranh bằng năng suất, khả năng đáp ứng, tính minh bạch và phát triển bền vững.
Theo Giáo sư Rajkishore Nayak, nếu được triển khai bài bản, AI không chỉ giúp nhà máy vận hành hiệu quả hơn mà còn tạo nền tảng để doanh nghiệp thời trang Việt Nam tiến sâu hơn vào những phân khúc có giá trị cao trong chuỗi cung ứng thời trang toàn cầu.
AI biến dữ liệu thành lợi thế sản xuất cho thời trang Việt Nam
Trong nhiều năm, lợi thế của ngành dệt may Việt Nam được xây dựng trên nền tảng lực lượng lao động lớn, chi phí cạnh tranh và năng lực đáp ứng đơn hàng của các thương hiệu quốc tế. Việt Nam hiện nằm trong nhóm những nước xuất khẩu dệt may hàng đầu thế giới. Tuy nhiên, khi chi phí ngày càng chịu sức ép và các thương hiệu toàn cầu đặt ra những yêu cầu cao hơn về tốc độ, chất lượng, môi trường và minh bạch, cạnh tranh bằng giá không còn là lợi thế đủ mạnh.
Theo Giáo sư Rajkishore Nayak, chuyên gia về thời trang bền vững và công nghệ tại RMIT Việt Nam, AI có thể trở thành một trong những công cụ giúp ngành sản xuất thời trang thay đổi cách cạnh tranh. Nghiên cứu của ông về AI trong sản xuất may mặc cũng cho thấy đây là lĩnh vực vốn có đặc trưng thâm dụng lao động, nhiều loại sản phẩm, sản lượng biến động và yêu cầu cao về chất lượng, do đó có nhiều dư địa để ứng dụng tự động hóa và AI.
“AI cho chúng ta khả năng giám sát hệ thống sản xuất rõ ràng hơn và phản ứng nhanh hơn. Nếu được ứng dụng một cách bài bản, AI có thể giúp các nhà sản xuất giảm lãng phí, nâng cao khả năng tuân thủ và bứt phá khỏi lợi thế cạnh tranh chỉ dựa trên chi phí”, Giáo sư Nayak nhận định.
Một trong những bài toán rõ nhất là sản xuất dư thừa. Trong ngành thời trang, việc tạo ra nhiều sản phẩm hơn nhu cầu thực tế có thể kéo theo hàng loạt hệ quả: tồn kho, giảm giá, hủy đơn hoặc thậm chí tiêu hủy sản phẩm. AI có thể phân tích dữ liệu bán hàng, xu hướng tiêu dùng và nhiều yếu tố tác động khác để dự báo nhu cầu chính xác hơn.
“Khi các thương hiệu chia sẻ tín hiệu nhu cầu chính xác hơn với nhà cung cấp, cả hai bên đều được hưởng lợi. Nhờ AI hỗ trợ dự báo, doanh nghiệp có thể hạn chế thay đổi vào phút chót, giảm số đơn hàng bị hủy và tránh tình trạng tồn kho dư thừa, khiến phải xả hàng hoặc tiêu hủy”, ông nói.
AI cũng có thể rút ngắn đáng kể quá trình phát triển sản phẩm. Với các doanh nghiệp sản xuất thiết kế gốc (ODM), thay vì mất hàng tuần để hoàn thiện ý tưởng, doanh nghiệp có thể sử dụng các công cụ AI để tạo và đánh giá nhiều phương án thiết kế, sau đó dành nguồn lực cho việc lựa chọn, làm mẫu và hoàn thiện sản phẩm.
Ở góc độ doanh nghiệp, bà Đoàn Ngọc Gia Hân, chuyên viên kinh doanh tại MN Inter-Fashion Việt Nam, cho rằng AI sẽ làm thay đổi đáng kể những công việc văn phòng và hoạt động ra quyết định. “AI sẽ thay đổi bản chất của các công việc văn phòng và ra quyết định bằng cách tự động hóa những tác vụ lặp lại, trong khi con người sẽ tập trung nhiều hơn vào giám sát, giải quyết vấn đề và các hoạt động có giá trị gia tăng cao hơn”.
Như vậy, điểm đáng chú ý không phải AI thay thế toàn bộ con người, mà là dữ liệu và thuật toán giúp con người đưa ra quyết định nhanh hơn. Với ngành dệt may Việt Nam, điều này có thể đồng nghĩa với năng suất cao hơn, thời gian giao hàng ngắn hơn và khả năng phản ứng linh hoạt hơn trước những biến động của thị trường.
Từ nhà máy hiệu quả đến vị thế cao hơn trong chuỗi giá trị
Nếu năng suất là lợi ích trực tiếp, thì bền vững và minh bạch mới có thể là yếu tố giúp AI tạo ra sự thay đổi dài hạn đối với vị thế của ngành thời trang Việt Nam.
Sản xuất thời trang từ lâu chịu áp lực lớn về tiêu thụ nước, năng lượng, hóa chất và nguyên liệu. Chính Giáo sư Nayak từng cảnh báo ngành dệt may Việt Nam cần giảm tác động môi trường và chuyển sang các phương thức sản xuất bền vững nếu muốn duy trì lợi thế cạnh tranh.
AI có thể tham gia vào nhiều công đoạn. Trong thiết kế và phát triển sản phẩm, việc giảm số lần chỉnh sửa và làm mẫu giúp hạn chế nguyên liệu bị sử dụng lãng phí. Ở công đoạn cắt may, thuật toán có thể hỗ trợ tối ưu sơ đồ cắt để giảm lượng vải thừa. Trong nhuộm và hoàn tất, các hệ thống thông minh có thể hỗ trợ kiểm soát lượng nước, hóa chất và năng lượng. Trong logistics, AI có thể giúp tối ưu tuyến vận chuyển và quản lí tồn kho.
“Những công nghệ này giúp nhà sản xuất Việt Nam đáp ứng các yêu cầu môi trường ngày càng nghiêm ngặt mà không làm suy giảm năng lực cạnh tranh, đồng thời góp phần hiện thực hóa các mục tiêu quốc gia về sản xuất giảm phát thải và sử dụng tài nguyên hiệu quả”, Giáo sư Nayak cho biết.
Một hướng khác có ý nghĩa không kém là truy xuất nguồn gốc. Khi các thương hiệu quốc tế ngày càng muốn biết nguyên liệu đến từ đâu, sản phẩm được sản xuất ở đâu và các tiêu chuẩn môi trường, xã hội được đáp ứng như thế nào, dữ liệu trở thành một phần quan trọng của năng lực cạnh tranh.
Theo Giáo sư Nayak, trước đây truy xuất nguồn gốc thường gắn với việc xử lí một lượng lớn giấy tờ. Với nền tảng số, cảm biến và AI, doanh nghiệp có thể theo dõi những công đoạn quan trọng, phát hiện bất thường nhanh hơn và cung cấp bằng chứng rõ ràng hơn về quá trình sản xuất.
Nghiên cứu của RMIT về RFID trong chuỗi cung ứng thời trang cũng cho thấy công nghệ số có thể theo dõi sản phẩm theo thời gian thực, từ nguồn nguyên liệu đến sản xuất, kiểm soát chất lượng, tồn kho và phân phối. Đây là nền tảng quan trọng để tăng tính minh bạch và giảm lãng phí trong chuỗi cung ứng.
“Đối với Việt Nam, khả năng cung cấp thông tin truy xuất nguồn gốc đáng tin cậy có thể trở thành yếu tố tạo nên khác biệt”, Giáo sư Nayak nhấn mạnh. “Những nhà cung cấp đưa ra dữ liệu đáng tin cậy về nguồn gốc, quy trình và việc tuân thủ sẽ có vị thế tốt hơn trong việc thiết lập quan hệ hợp tác dài hạn và tham gia vào các phân khúc có giá trị cao hơn”.
Đây cũng chính là điểm mà AI có thể giúp ngành thời trang Việt Nam thay đổi cuộc chơi. Thay vì chỉ nhận đơn hàng và thực hiện theo yêu cầu của thương hiệu, doanh nghiệp có thể tiến tới cung cấp năng lực dự báo, phát triển sản phẩm, quản trị dữ liệu, truy xuất nguồn gốc và kiểm soát bền vững.
“Thị trường hiện đang thiếu hụt các nhà thiết kế và quản lí có thể làm việc với công cụ số, cũng như các chuyên gia hoạch định hiểu dữ liệu và các kĩ thuật viên có khả năng diễn giải những hiểu biết do AI tạo ra”, Giáo sư Nayak nói. “Nếu Việt Nam đầu tư vào những năng lực này, chúng ta có thể cạnh tranh bằng đổi mới sáng tạo và sự tin cậy, chứ không chỉ bằng giá cả”.
Vì vậy, AI không phải chiếc đũa thần tự động nâng cấp ngành thời trang Việt Nam. Giá trị thực sự nằm ở việc doanh nghiệp biết kết hợp công nghệ với dữ liệu, con người và quản trị. Khi đó, AI có thể giúp Việt Nam đi từ một trung tâm sản xuất có chi phí cạnh tranh trở thành một mắt xích có năng lực công nghệ, minh bạch và giá trị gia tăng cao hơn trong chuỗi thời trang toàn cầu