AI quyết định số phận quần áo cũ sau thu gom

Những chiếc áo lỗi mốt, quần không còn vừa hay váy chỉ mặc vài lần thường được xếp xuống đáy tủ. Khi số lượng tăng lên, nhiều người chọn bán lại, tặng cho các nhóm thiện nguyện hoặc đưa đến điểm thu gom quần áo cũ.

Trên mạng xã hội, các hội nhóm như Nhà nhiều Lá, Tủ đồ 0 đồng, Giveaway đồ cũ, Ký gửi và thanh lý quần áo thu hút hàng chục nghìn thành viên. Hoạt động trao đổi này giúp quần áo được sử dụng lâu hơn, giảm chi phí mua sắm và hạn chế lượng hàng dệt may bị vứt bỏ.

Tuy nhiên, hành trình của quần áo cũ không kết thúc tại thùng thu gom. Sau cánh cửa của các cơ sở xử lý là một chuỗi phân loại phức tạp. Mỗi sản phẩm phải được xác định còn khả năng mặc, có thể tháo rời để tái chế hay chỉ còn giá trị làm nhiên liệu thay thế.

Công nghệ đang trở thành mắt xích quyết định trong chuỗi này.

Camera và AI “đọc” thành phần từng chiếc áo

Tại TP.HCM, REshare là một trong những mô hình thu gom và xử lý quần áo đã qua sử dụng theo hướng tuần hoàn. Đơn vị tiếp nhận quần áo từ nhiều địa phương thông qua website và các trạm xanh đặt tại chung cư, cửa hàng, trường học, văn phòng đối tác.

Bà Phạm Thị Diễm Thúy, Phó Giám đốc REshare, cho biết mô hình hình thành từ trải nghiệm của nhà sáng lập khi dọn tủ quần áo gia đình. REshare ra đời nhằm kéo dài vòng đời sản phẩm và thúc đẩy lối sống xanh.

Sau khi thu gom, quần áo được chia thành ba nhóm.

Đồ còn tốt được làm sạch, phân phối qua cửa hàng đồng giá hoặc chuyển cho các tổ chức thiện nguyện. Đồ không còn khả năng mặc nhưng vẫn giữ được giá trị vật liệu được chuyển sang tái chế, chế tác thành sản phẩm mới. Phần không thể tái sử dụng hay tái chế được đưa đi đồng xử lý, thay thế một phần nhiên liệu và nguyên liệu trong quá trình sản xuất công nghiệp.

Theo số liệu REshare cung cấp, riêng tại TP.HCM, mô hình tiếp nhận trung bình khoảng một tấn quần áo cũ mỗi ngày. Từ năm 2021 đến nay, hơn 400 tấn quần áo đã được thu gom, trong đó khoảng 321 tấn được tái sử dụng hoặc tái chế.

Mô hình này vẫn dựa nhiều vào con người để đánh giá tình trạng từng sản phẩm. Người phân loại phải kiểm tra độ rách, vết bẩn, kiểu dáng, chất liệu và khả năng sử dụng lại. Khi lượng quần áo tăng nhanh, khâu này dễ trở thành điểm nghẽn.

Tại nhiều nước, camera và trí tuệ nhân tạo đang được đưa vào thay thế một phần công việc thủ công.

Các hệ thống mới sử dụng quang phổ cận hồng ngoại, thường gọi là NIR, để chiếu ánh sáng lên bề mặt vải. Mỗi loại sợi hấp thụ và phản xạ ánh sáng theo một cách khác nhau. Phần mềm dựa vào tín hiệu thu được để nhận diện cotton, polyester, nylon hoặc một số loại vải pha.

Kết quả nghiên cứu của dự án T-REX tại Châu Âu, công bố năm 2025, cho thấy phân loại thủ công vẫn chiếm ưu thế nhưng có hiệu suất thấp. Dự án đề xuất đầu tư mạnh hơn cho NIR, trí tuệ nhân tạo và các dây chuyền tiền xử lý tự động nhằm tạo nguồn nguyên liệu ổn định cho tái chế sợi.

Một dây chuyền có thể kết hợp băng chuyền, camera màu, cảm biến NIR và cánh tay robot. Camera xác định loại trang phục, màu sắc, kích thước, khóa kéo hoặc cúc kim loại. Cảm biến đọc thành phần sợi. Thuật toán sau đó quyết định món đồ được đưa sang khu tái sử dụng, tái chế cơ học hay tái chế hóa học.

Tại Trung Quốc, một hệ thống phân loại bằng AI được đưa vào vận hành từ năm 2025 có thể xử lý khoảng hai tấn quần áo mỗi giờ. Thiết bị sử dụng máy quét và băng chuyền để nhận diện sợi nylon, polyester và loại bỏ các vật liệu không phù hợp. Theo đơn vị vận hành, tỉ lệ hàng không thể tái chế đã giảm từ khoảng 50% xuống còn 30%.

Một số nghiên cứu còn thử nghiệm mô hình thị giác để phát hiện cúc, khóa kéo và các chi tiết không phải vải. Đây là bước quan trọng vì kim loại, nhựa cứng hoặc lớp phủ có thể làm hỏng thiết bị nghiền, kéo sợi và ảnh hưởng chất lượng nguyên liệu tái chế.

Dù vậy, máy móc chưa thể giải quyết hoàn toàn khâu phân loại. Vải bẩn, ẩm, bạc màu hoặc có nhiều lớp vật liệu vẫn có thể khiến cảm biến đọc sai. Nghiên cứu công bố năm 2026 cho thấy đất, nước và chất bám trên quần áo có thể làm giảm độ chính xác của hệ thống NIR.

Điều này lý giải vì sao quần áo trước khi gửi đến điểm thu gom nên được giặt sạch, phơi khô và đóng riêng. Một túi đồ ẩm hoặc lẫn rác sinh hoạt không chỉ làm giảm giá trị tái sử dụng mà còn gây khó cho cả con người lẫn máy phân loại.

Từ áo cũ trở lại thành sợi mới

Sau phân loại, quần áo còn mặc được thường được ưu tiên bán lại hoặc trao tặng. Đây là hướng xử lý có giá trị cao hơn tái chế vì sản phẩm không phải trải qua quá trình phá vỡ cấu trúc vật liệu.

Thách thức nằm ở nhóm quần áo rách, giãn, bạc màu hoặc không còn nhu cầu trên thị trường đồ cũ.

Phương pháp phổ biến nhất hiện nay là tái chế cơ học. Quần áo được tháo cúc, loại khóa kéo, cắt nhỏ rồi nghiền thành xơ. Phần xơ này có thể kéo thành sợi mới hoặc dùng sản xuất vật liệu cách âm, vật liệu lót, giẻ lau và sản phẩm nội thất.

Ưu điểm của tái chế cơ học là quy trình tương đối đơn giản và chi phí thấp. Tuy nhiên, sợi bị ngắn và yếu dần sau khi nghiền. Nhà sản xuất thường phải pha thêm sợi nguyên sinh để bảo đảm độ bền.

Với vải pha cotton và polyester, bài toán khó hơn nhiều. Hai loại sợi liên kết chặt trong cùng một cấu trúc vải, không thể tách bằng cách nghiền thông thường.

Công nghệ tái chế hóa học được phát triển để xử lý nhóm vật liệu này. Một số quy trình sử dụng nhiệt, áp suất, dung môi hoặc phản ứng hóa học để hòa tan một thành phần, sau đó thu hồi cellulose hoặc polyester làm nguyên liệu sản xuất sợi.

Green Machine, công nghệ do Viện Nghiên cứu Dệt may và May mặc Hong Kong phát triển cùng H&M Foundation, sử dụng nước, nhiệt, áp suất và hóa chất trong hệ thống khép kín để tách vải pha cotton, polyester. Cotton được chuyển thành bột cellulose, trong khi polyester được thu hồi để tạo sợi mới.

Các phương pháp dùng enzyme và vi sinh vật cũng được nghiên cứu nhằm phân hủy có chọn lọc một số loại sợi. Hướng đi này có thể giảm việc sử dụng hóa chất mạnh, nhưng chi phí, tốc độ xử lí và khả năng mở rộng công nghiệp vẫn là rào cản.

Một tổng quan công nghệ công bố năm 2025 nhận định tái chế cơ học đã tương đối trưởng thành nhưng làm giảm chất lượng sợi. Tái chế hóa học có thể tạo nguyên liệu tinh khiết hơn, song quy trình phức tạp và tiêu thụ nhiều năng lượng.

Trên thực tế, tỷ lệ quần áo cũ quay trở lại thành quần áo mới vẫn rất thấp. Quỹ Ellen MacArthur cho biết tái chế dệt may theo vòng khép kín vẫn dưới 1%, trong khi hơn 80% dòng chất thải dệt may bị đốt, chôn lấp hoặc thất thoát ra môi trường.

Nguyên nhân không chỉ nằm ở công nghệ. Quần áo hiện nay thường pha nhiều loại sợi, phủ chống thấm, in nhựa, gắn phụ kiện và sử dụng chỉ may khác thành phần. Một chiếc áo có thể gồm cotton, polyester, elastane, nhãn nylon, khóa kim loại và hình in nhựa. Mỗi chi tiết làm tăng chi phí tháo tách.

Vì vậy, công nghệ xử lí cuối vòng đời cần đi cùng công nghệ truy xuất từ khi sản phẩm được sản xuất.

Hộ chiếu sản phẩm số đang được châu Âu thúc đẩy nhằm lưu giữ thông tin về thành phần, nguồn gốc và khả năng sửa chữa, tái chế của hàng hóa. Khi quét mã trên nhãn, đơn vị thu gom có thể biết sản phẩm chứa bao nhiêu phần trăm cotton, polyester hoặc vật liệu tái chế, thay vì phải kiểm tra lại từ đầu.

Liên minh Châu Âu đã yêu cầu các quốc gia thành viên tổ chức thu gom riêng chất thải dệt may từ ngày 1/1/2025. Quy định sửa đổi có hiệu lực tháng 10/2025 tiếp tục làm rõ trách nhiệm quản lý quần áo đã qua sử dụng và chất thải dệt may.

Đây là áp lực nhưng cũng là tín hiệu đối với các quốc gia sản xuất hàng may mặc như Việt Nam. Khi thị trường nhập khẩu yêu cầu dữ liệu vật liệu, hàm lượng tái chế và khả năng thu hồi sản phẩm, doanh nghiệp sẽ phải thay đổi từ khâu thiết kế.

Quần áo dễ tái chế trong tương lai có thể không cần quá nhiều vật liệu pha. Cúc, khóa và đường chỉ được thiết kế để tháo nhanh. Nhãn điện tử cung cấp toàn bộ dữ liệu cho dây chuyền phân loại. Sợi tái chế sau đó quay trở lại nhà máy, thay vì dừng ở vật liệu cấp thấp hoặc lò xử lí.

Với người tiêu dùng, việc cần làm bắt đầu từ khâu đơn giản nhất. Quần áo còn tốt nên được bán lại, trao đổi hoặc tặng đúng nhu cầu. Đồ quá cũ cần được giặt sạch, làm khô và chuyển đến đơn vị có khả năng phân loại, tái chế.

Quần áo cũ đi về đâu phụ thuộc vào dữ liệu, thiết bị phân loại, công nghệ tái chế và khả năng kết nối giữa người tiêu dùng, đơn vị thu gom với nhà máy. Thiếu một mắt xích, chiếc áo được gửi đi với mong muốn “sống thêm lần nữa” vẫn có thể kết thúc tại bãi rác.