Nhiều sông, kênh rạch trên địa bàn TP.HCM đang ở mức đáng lo ngại

UBND TP.HCM vừa phê duyệt Kế hoạch quản lý chất lượng môi trường nước mặt sông, hồ nội thành giai đoạn 2026 đến 2030. Trọng tâm là kiểm soát nguồn thải, phục hồi chất lượng nước và tăng giám sát tại các sông, kênh rạch có nguy cơ ô nhiễm cao.

Kế hoạch được đưa ra trong bối cảnh sức chịu tải của nhiều sông, kênh rạch trên địa bàn đang ở mức đáng lo ngại. Kết quả đánh giá tại khu vực TP.HCM trước sáp nhập cho thấy 64 trong số 65 sông được khảo sát không còn khả năng tiếp nhận thêm tải lượng BOD5 và COD, hai chỉ tiêu phản ánh mức độ ô nhiễm hữu cơ trong nước. Với Amoni, 31/65 sông cũng không còn khả năng tiếp nhận thêm.

Nhiều sông, rạch chịu áp lực ô nhiễm lớn

Kết quả quan trắc giai đoạn 2021 đến 2025 cho thấy chất lượng nước giữa các khu vực có sự chênh lệch khá lớn.

Trên sông Sài Gòn, chỉ số chất lượng nước WQI dao động từ 57 đến 93, tương ứng mức trung bình đến rất tốt. Tuy nhiên, sau giai đoạn cải thiện từ năm 2021 đến 2023, chất lượng nước có xu hướng giảm trong hai năm 2024 và 2025, đặc biệt từ thượng lưu xuống hạ lưu.

Đáng chú ý, Amoni tại một số vị trí trên sông Sài Gòn vượt quy chuẩn từ 1,2 đến 5,2 lần, trong khi COD vượt từ 1,2 đến 3,6 lần.

Tình trạng tại các rạch đổ vào sông Sài Gòn còn đáng lo ngại hơn. Chỉ số WQI dao động từ 25 đến 84, tức từ mức xấu đến tốt. Trong giai đoạn 2023 đến 2025, chất lượng nước có xu hướng giảm. Có nơi hàm lượng Amoni vượt quy chuẩn tới 87,8 lần, COD vượt 12,3 lần.

Tại sông Đồng Nai, chất lượng nước nhìn chung ở mức trung bình đến rất tốt, nhưng một số chỉ tiêu vẫn vượt quy chuẩn. Các rạch đổ vào sông Đồng Nai cũng ghi nhận tình trạng Amoni vượt tới 35,6 lần và COD vượt 12,3 lần.

Trong khi đó, một số nguồn nước khác có chất lượng tốt hơn. Hồ Đá Đen và hồ Sông Ray có WQI từ 94 đến 100, ở mức rất tốt. Nhiều hồ cấp nước sinh hoạt cũng duy trì WQI từ 91 đến 97.

Áp lực lên môi trường nước được dự báo tiếp tục tăng khi đô thị hóa, dân số và hoạt động sản xuất mở rộng.

Theo kết quả tổng hợp trong kế hoạch, lượng nước thải từ các nguồn đổ vào sông, hồ trên toàn địa bàn TP.HCM sau sắp xếp lên tới khoảng 807.828m³ mỗi ngày đêm. Nguồn thải đến từ sinh hoạt, sản xuất công nghiệp, chăn nuôi, dịch vụ, nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản.

Nếu không kiểm soát tốt, tốc độ phát triển kinh tế, gia tăng dân số và đô thị hóa sẽ tiếp tục làm tăng tải lượng chất thải, kéo chất lượng nước mặt đi xuống.

Không để dự án mới tiếp tục “dồn tải” xuống sông

Để giảm áp lực ô nhiễm, TP.HCM đặt mục tiêu đến năm 2030 có 80% nước thải đô thị được thu gom và xử lý tập trung.

Thành phố cũng phấn đấu có 85 đến 90% điểm quan trắc thuộc lưu vực sông Đồng Nai đạt chất lượng nước từ mức trung bình trở lên.

Toàn bộ khu công nghiệp, khu chế xuất, khu công nghệ cao và các cụm công nghiệp có chủ đầu tư phải có hệ thống xử lí nước thải tập trung vận hành đạt quy chuẩn. Các cơ sở thuộc diện bắt buộc quan trắc tự động phải truyền dữ liệu trực tiếp về Sở Nông nghiệp và Môi trường.

Một trong những biện pháp mạnh nhất là kiểm soát dự án mới tại những nguồn nước đã hết sức chịu tải.

Cơ quan chức năng sẽ không phê duyệt kết quả thẩm định báo cáo đánh giá tác động môi trường hoặc cấp giấy phép môi trường cho dự án mới xả nước thải trực tiếp vào nguồn nước mặt đã được công bố không còn khả năng chịu tải.

Ngoại lệ chỉ áp dụng khi dự án có phương án xử lí nước thải đạt yêu cầu trước khi xả, tuần hoàn, tái sử dụng nước để không phát sinh thêm nước thải hoặc thuộc nhóm dự án xử lý, phục hồi môi trường.

TP.HCM cũng yêu cầu tăng hậu kiểm, thanh tra đột xuất với các cơ sở có nguy cơ gây ô nhiễm cao. Các khu công nghiệp, cụm công nghiệp và cơ sở thuộc diện bắt buộc phải lắp hệ thống quan trắc nước thải tự động, liên tục và truyền dữ liệu về cơ quan quản lí.

Song song đó, thành phố sẽ tiếp tục đầu tư hệ thống thu gom, xử lí nước thải đô thị, áp dụng mô hình xử lý phi tập trung tại nơi chưa thể đấu nối và nạo vét, cải tạo các tuyến sông, kênh rạch bị ô nhiễm.

Mạng lưới 254 điểm quan trắc nước mặt hiện nay cũng tiếp tục được duy trì, gồm các điểm trên sông, chi lưu, kênh rạch, hồ chứa và khu vực quanh bãi chôn lấp. Dữ liệu sẽ từng bước được số hóa để phục vụ cảnh báo và dự báo chất lượng nước.

Đáng chú ý, TP.HCM không chỉ đặt mục tiêu cải thiện chất lượng nước, mà bắt đầu gắn khả năng tiếp nhận của từng nguồn nước với việc cấp phép dự án mới. Khi nhiều sông, kênh rạch đã gần hoặc vượt ngưỡng chịu tải, bài toán không còn chỉ là xử lý ô nhiễm sau khi phát sinh, mà phải hạn chế nguồn xả ngay từ đầu.