Alfred NobelKì 2: Quyền lực từ chất nổ và sự trỗi dậy của một đế chế
Những giọt nước mắt rơi xuống mặt hồ Malaren lạnh lẽo không dập tắt được ngọn lửa đam mê trong lòng Alfred Nobel, mà ngược lại, còn thổi bùng lên một ý chí sắt đá.
T
ừ tận cùng của nỗi đau mất mát, Alfred Nobel đã vươn lên, gánh vác sứ mệnh biến thứ hóa chất từng cướp đi sinh mạng người em trai thành một nguồn lực thúc đẩy nền văn minh. Cuộc đời ông bước ra từ chiếc sà lan đơn độc, chòng chành giữa sóng nước để chạm đến vị thế của một nhà công nghiệp vĩ đại. Bằng trí tuệ sắc sảo và lòng kiên nhẫn phi thường, Nobel đã khuất phục thành công sức mạnh hung bạo của tự nhiên, mở ra một kỉ nguyên mới cho nhân loại. Hành trình kiến tạo một đế chế công nghiệp không biên giới bắt đầu từ chính những thử nghiệm đơn độc nhất, nơi quyền lực từ chất nổ được định hình, xen lẫn với những trăn trở sâu thẳm của một tâm hồn luôn khao khát cống hiến cho sự tiến bộ của con người.
Alfred Nobel thuần phục 'ngọn núi lửa' trong cái rét Bắc Âu
Bị trục xuất khỏi giới hạn thành phố, chiếc sà lan neo đậu trơ trọi giữa hồ Malaren trở thành thế giới duy nhất của Alfred Nobel. Sương mù đặc quánh và những cơn gió buốt lạnh của vùng Bắc Âu liên tục quất vào mạn thuyền, nhưng bên trong không gian chật hẹp ấy, một bộ óc thiên tài đang làm việc với cường độ đáng kinh ngạc. Trải qua những ngày dài từ thứ hai đến Chủ nhật, Alfred từ chối mọi đặc quyền của sự nghỉ ngơi. Cơ thể vốn ốm yếu của ông phải gồng mình chống chọi với cái rét thấu xương. Những cơn ho kéo dài không thể ngăn đôi bàn tay gầy guộc nhuốm màu hóa chất liên tục pha chế, đong đếm từng gram nguyên liệu. Ông giam mình giữa hàng loạt ống nghiệm, mang theo một lời thề phải bắt nitroglycerin tuân lệnh.
Bài toán lớn nhất lúc này là tìm ra cách đánh thức nguồn năng lượng khổng lồ của hợp chất một cách chính xác. Khác với thuốc súng đen truyền thống có thể dễ dàng kích hoạt bằng một tia lửa nhỏ, nitroglycerin vô cùng cứng đầu. Nó đòi hỏi một chấn động cơ học đột ngột và cực mạnh để các phân tử bị phá vỡ, từ đó giải phóng nhiệt lượng. Sự kiên nhẫn của Nobel được thử thách qua hàng nghìn lần pha trộn. Những ghi chép trong cuốn sổ tay dày cộm chứa đựng cả sự tuyệt vọng lẫn những tia sáng hy vọng le lói.
Cuối cùng, ông nảy ra một ý tưởng vô cùng táo bạo là sử dụng một lượng nhỏ fulminate thủy ngân, đặt trong một ống kim loại hẹp và luồn vào giữa khối nitroglycerin. Khi fulminate thủy ngân được châm mồi bằng dây cháy chậm, nó sẽ tạo ra một sóng xung kích cục bộ dữ dội, đủ sức gây ra một vụ nổ toàn phần cho lượng nitroglycerin bao quanh. Kíp nổ đầu tiên trên thế giới đã ra đời như thế. Phát minh này vĩ đại ở chỗ nó tách biệt hoàn toàn giữa chất nổ chính và cơ chế kích hoạt, trao cho con người quyền quyết định chính xác thời điểm ngọn núi lửa bên trong hóa chất phun trào.
Tuy nhiên, kiểm soát được thời điểm nổ mới chỉ là một nửa chặng đường. Nitroglycerin bản chất vẫn là một chất lỏng sền sệt, rất dễ rò rỉ và thấm qua các kẽ hở của thùng chứa. Lúc bấy giờ, sản phẩm này được bán ra thị trường dưới cái tên "dầu nổ" và được đóng trong những thùng thiếc mỏng manh. Quá trình di chuyển trên những chuyến xe xóc nảy hay những con tàu tròng trành đã dẫn đến hàng loạt thảm kịch. Một con tàu vỡ nát tại cảng Panama, một nhà kho bị san phẳng ở Sydney và những đoàn tàu trật đường ray tại châu Âu vì vô tình làm chấn động lượng dầu nổ rò rỉ. Áp lực dư luận đổ dồn lên đôi vai nhà sáng chế vô cùng nặng nề. Hóa chất này đứng trước nguy cơ bị cấm sản xuất và lưu hành vĩnh viễn trên toàn cầu.
Alfred nhận ra ông cần phải tìm một vật liệu có khả năng "nhốt" thứ chất lỏng này lại, biến nó thành một khối rắn an toàn nhưng không làm giảm sức công phá. Ông lại lao vào các thử nghiệm mới, miệt mài trộn nitroglycerin với mùn cưa, bột than, bột gạch, xi măng. Mọi kết quả đều dẫn đến thất bại. Hoặc chất nổ trở nên quá yếu, hoặc hỗn hợp vẫn liên tục rỉ nước ra ngoài.
Sự tình cờ của lịch sử đôi khi đến từ những quan sát bình dị nhất. Một ngày nọ, Alfred chú ý đến loại đất mùn kieselguhr (đất tảo silic). Đây là một dạng đất sét tơi xốp, vốn được hình thành từ lớp vỏ của hàng tỉ vi tảo cát bồi đắp dưới đáy biển sâu hàng triệu năm, thường được dùng làm vật liệu chèn đệm lót hàng hóa. Bằng trực giác sắc bén, ông quyết định đổ từ từ nitroglycerin vào thứ đất này.
Kết quả hiện ra trước mắt ông thật kinh ngạc khi kieselguhr hút trọn chất lỏng tử thần giống hệt như một miếng bọt biển hút nước. Hỗn hợp tạo ra là một khối bột nhão, dẻo dai, dễ dàng nhào nặn thành những thỏi hình trụ và đặc biệt an toàn. Người ta có thể ném nó xuống đất, dùng búa đập mạnh, bẻ cong, thậm chí đốt nó trên ngọn lửa đang cháy, thỏi bột nhão ấy vẫn im lìm. Nó chỉ chịu giải phóng sức mạnh hủy diệt khi được gắn kíp nổ do chính Nobel chế tạo.
Năm 1867, Alfred Nobel chính thức xin cấp bằng sáng chế cho hỗn hợp kì diệu này và đặt tên nó là "dynamite", một từ bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp mang ý nghĩa là sức mạnh. Nhằm đập tan mọi sự hoài nghi của giới chức trách và công chúng, ông đích thân tổ chức những buổi trình diễn thực địa tại các công trường khai thác đá lớn. Đám đông kỹ sư, quan chức nhà nước và công nhân tụ tập quanh những vách núi đá hoa cương rắn chắc nguyên khối. Dưới sự chỉ huy của Nobel, những thỏi dynamite gói trong lớp giấy sáp được nhét gọn gàng vào các lỗ khoan nhỏ, cẩn thận gắn kíp nổ và nối dây. Khi tiếng nổ khô khốc vang lên, cả một mảng sườn núi nặng hàng chục tấn vỡ vụn, sụp đổ trong đám mây bụi khổng lồ mà không có bất kì mảnh vỡ nào văng ra ngoài tầm kiểm soát.
Cả thế giới công nghiệp rung chuyển trước phát minh mang tính cách mạng này. Dynamite lập tức trở thành chiếc chìa khóa vạn năng để con người chinh phục tự nhiên. Các kỹ sư, những người từng bất lực trước khối lượng công việc khổng lồ trên những rặng núi đá, giờ đây có thể làm chủ tiến độ thi công. Những con đường hầm vĩ đại xuyên qua dãy Alps hiểm trở được hoàn thành trong khoảng thời gian kỉ lục.
Công nhân không còn phải vắt kiệt sức lực đục phá từng cm đá nhọc nhằn, những tuyến đường sắt xuyên lục địa được nối liền xuyên qua các thung lũng, những mỏ quặng sâu thẳm được khai phá với năng suất cao chưa từng thấy. Ngọn núi lửa hung bạo từng gieo rắc nỗi kinh hoàng trên chiếc sà lan thuở nào nay đã cúi đầu quy phục, trở thành một lực lượng mạnh mẽ, dốc sức cõng trên lưng bước tiến vũ bão của nền văn minh nhân loại.
Đế chế công nghiệp vươn tầm toàn cầu
Sự ra đời của dynamite đã giải quyết trọn vẹn bài toán kĩ thuật hóc búa, nhưng đối với Alfred Nobel, đó mới chỉ là viên gạch nền móng đầu tiên cho một tầm nhìn vĩ đại hơn. Bằng con mắt tinh tường của một người nhìn xa trông rộng, ông hiểu rằng phát minh kì diệu này sẽ không thể phát huy hết giá trị nếu nó bị bó hẹp trong không gian của các phòng thí nghiệm hay những xưởng sản xuất quy mô nhỏ. Thế giới đang khao khát một nguồn năng lượng mới để bứt phá khỏi những giới hạn vật lí cũ kĩ và Nobel quyết định tự mình đứng ra xây dựng một mạng lưới công nghiệp khổng lồ nhằm cung cấp nguồn sức mạnh ấy.
Rũ bỏ hình ảnh một nhà khoa học gầy gò chỉ biết cắm cúi bên ống nghiệm, ông khoác lên mình tấm áo của một nhà tư bản sắc sảo, dấn thân vào thương trường đầy khốc liệt. Điểm tựa đầu tiên cho tham vọng toàn cầu này là Krummel, một dải đất hẻo lánh nằm gần Hamburg, Đức. Tại đây, Nobel đã cho xây dựng nhà máy sản xuất chất nổ quy mô lớn đầu tiên, đặt ra những tiêu chuẩn cực kì khắt khe về an toàn lao động và hiệu suất dây chuyền, biến nơi này thành khuôn mẫu chuẩn mực cho mọi cơ sở sản xuất sau này.
Sự thành công vang dội của nhà máy Krummel nhanh chóng tạo ra một làn sóng lan tỏa mạnh mẽ khắp châu Âu. Hàng nghìn đơn đặt hàng liên tục đổ về từ khắp các lục địa, đòi hỏi Nobel phải mở rộng mạng lưới với một tốc độ chóng mặt. Bằng tư duy nhạy bén hiếm có ở những người làm khoa học, ông đích thân mang hồ sơ đi xin cấp bằng sáng chế tại hàng chục quốc gia khác nhau. Đây là một bước đi chiến lược mang tính sống còn nhằm bảo vệ chất xám của mình trước sự dòm ngó của các đối thủ cạnh tranh.
Từ những bản hợp đồng hợp tác sơ khai, Nobel liên tục lên đường đàm phán, thành lập các công ty liên doanh và cho mọc lên hàng loạt nhà máy mới rải rác khắp Thụy Điển, Anh, Đức và dần vươn rễ sang tận Bắc Mỹ. Mỗi một khu công nghiệp vươn lên từ lòng đất đều mang đậm dấu ấn quản lí chi tiết đến kinh ngạc của ông, từ việc tuyển dụng hàng chục nghìn công nhân cho đến khâu vận hành máy móc sao cho đạt công suất tối đa.
Sự bành trướng mạnh mẽ của đế chế Nobel tất yếu vấp phải những lực cản khốc liệt. Vị thế độc tôn cùng lợi nhuận khổng lồ từ dynamite đã biến ông thành đích ngắm của vô số vụ xâm phạm bản quyền và tranh chấp thương mại dai dẳng. Đứng trước sức ép đó, Nobel thể hiện một bản lĩnh kiên cường. Ông trực tiếp tham gia vào các cuộc chiến pháp lí kéo dài nhiều năm trời tại tòa án các nước, kiên quyết đối đầu với những thế lực công nghiệp đang cố tình ăn cắp công nghệ của mình.
Có những khoảng thời gian dài đằng đẵng, người ta thấy ông làm việc miệt mài suốt ngày đêm, từ thứ hai cho đến Chủ nhật, vùi đầu vào khối lượng khổng lồ các tài liệu kĩ thuật, đơn từ pháp lí và sổ sách kế toán. Sự cứng rắn, trí tuệ mẫn tiệp và khả năng tính toán chuẩn xác đã giúp ông lèo lái con thuyền doanh nghiệp vượt qua vô vàn sóng gió, củng cố vững chắc nền móng của một mạng lưới tập đoàn xuyên quốc gia.
Sự tận hiến đến mức cực đoan cho công việc đã biến cuộc đời Nobel thành một chuỗi ngày xê dịch không ngừng nghỉ. Báo chí đương thời từng ví von gọi ông là "kẻ lang thang giàu có nhất châu Âu", một danh xưng lột tả trọn vẹn nghịch lí xót xa trong cuộc sống của nhà tài phiệt này. Ông sở hữu khối tài sản khổng lồ cùng những căn biệt thự xa hoa lộng lẫy tại Paris hay vùng biển San Remo ngập nắng, nhưng phần lớn thời gian trong năm ông lại sống và làm việc trên những toa tàu hỏa chạy dọc ngang lục địa. Không gia đình, không người bạn đời chia sẻ ngọt bùi, hành trang gắn bó với người đàn ông ấy thường chỉ là những xấp bản vẽ kĩ thuật, những mẫu vật liệu hóa chất và hàng chồng thư từ thương mại.
Sự dịch chuyển liên tục ấy mang đến cho ông một đế chế vĩ đại, nhưng lại tước đoạt đi hơi ấm của một mái ấm bình dị. Ngồi một mình trong khoang tàu hạng nhất sang trọng, nhìn khung cảnh vụt qua khung cửa sổ, sự cô đơn luôn thường trực bám lấy ông. Dù đứng trên đỉnh cao của sự giàu sang quyền lực, Nobel vẫn duy trì một lối sống vô cùng khép kín và giản dị. Ông dồn gần như toàn bộ lợi nhuận thu được để tiếp tục tài trợ cho các dự án nghiên cứu mới trong các phòng thí nghiệm cá nhân.
Nobel kẻ lang thang giàu có nhất châu Âu
Chính ngọn lửa đam mê khám phá chưa bao giờ tắt ấy đã thôi thúc ông tiếp tục cho ra đời những dòng sản phẩm ưu việt hơn, nối dài chuỗi thành công rực rỡ. Không bằng lòng ngủ quên trên chiến thắng của dynamite, ông tiếp tục miệt mài nghiên cứu và chế tạo thành công gelatin nổ vào năm 1875 – một chất nổ có sức công phá uy lực hơn hẳn và an toàn tuyệt đối ngay cả khi tiếp xúc với môi trường nước. Vài năm sau, ông tiếp tục vạch ra công thức chế tạo ballistite, tiền thân của nhiều loại thuốc súng không khói sau này. Những cải tiến mang tính cách mạng đó giống như những mạch máu mới, liên tục bơm thêm sức mạnh cho đế chế công nghiệp của ông ngày càng bành trướng, bao trùm lên mọi ngóc ngách của nền kinh tế toàn cầu.
Nhìn lại quãng thời gian rực rỡ ấy, thế giới hiện đại phải nghiêng mình trước dấu ấn sâu đậm mà mạng lưới nhà máy của Nobel đã in hằn lên diện mạo bề mặt trái đất. Hàng chục nghìn tấn chất nổ mang thương hiệu Nobel đã được vận chuyển qua các đại dương, trở thành một loại cơ bắp nhân tạo mạnh mẽ nhất thời đại. Nhờ sức mạnh ấy, con người đã có thể đào những hầm mỏ sâu hàng trăm m xuống lòng đất một cách nhanh chóng, khai thác triệt để các vỉa quặng khổng lồ để cung cấp nguyên liệu dồi dào cho các lò luyện kim rực lửa.
Những rặng núi đá hoa cương sừng sững từng là rào cản ngăn cách các quốc gia nay bị xé toạc, nhường chỗ cho các tuyến đường sắt xuyên lục địa, điển hình như đường hầm St. Gotthard vĩ đại xuyên qua dãy Alps hiểm trở. Các con kênh đào quy mô lớn cũng nhờ sức công phá của dynamite mà hoàn thành, rút ngắn hàng nghìn km đường biển cho các hạm đội tàu chở hàng, thúc đẩy luân chuyển hàng hóa toàn cầu. Từ một nhà khoa học mang trong mình nỗi đau mất mát tột cùng trên chiếc sà lan đơn độc, Alfred Nobel đã vươn lên thành một vị kiến trúc sư trưởng vĩ đại, dùng sức mạnh uy lực từ những thỏi chất nổ để kiến tạo nên sự thịnh vượng chưa từng có cho cả một kỉ nguyên công nghiệp hóa.
Nghịch lí trong tâm hồn người chế tạo vũ khí
Alfred Nobel chạm đến tột đỉnh của sự giàu sang, sở hữu những khối tài sản khổng lồ mà vô số người ao ước. Thế nhưng, đằng sau ánh hào quang rực rỡ của một nhà tài phiệt quyền lực lại là một thế giới nội tâm u uất và tĩnh lặng đến nghẹt thở. Người ta thường thấy ông lẻ bóng đi về giữa những dinh thự xa hoa bậc nhất, từ tòa nhà tráng lệ trên đại lộ Malakoff giữa lòng Paris hoa lệ cho đến khu biệt thự ngập tràn ánh nắng mang tên Mio Nest ở vùng biển San Remo nước Ý. Sống giữa nhung lụa, không gian xung quanh ông lại vắng bóng hơi ấm gia đình. Không có người bạn đời kề vai sát cánh, không có tiếng cười nói trẻ thơ xua tan sự trống trải.
Bầu bạn với người đàn ông gầy gò ấy qua những đêm dài chỉ là những tập hồ sơ kĩ thuật dày cộm, những dãy ống nghiệm hóa chất lạnh lẽo và hàng núi thư từ thương mại gửi về từ khắp các châu lục. Khối tài sản khổng lồ không thể mua được sự bình yên trong tâm hồn, mà ngược lại, dường như càng khoét sâu thêm một hố đen cô độc, ngăn cách ông với những niềm hạnh phúc bình dị nhất của một đời người.
Nỗi cô đơn ấy càng trở nên cào xé khi ông phải đối diện với một nghịch lí cay đắng đang ngày ngày phơi bày trước mắt. Trong sâu thẳm trái tim, Nobel tạo ra chất nổ với một mục đích vô cùng trong sáng. Đó là giải phóng con người khỏi những lao động khổ sai, giúp sức người dời non lấp biển để kiến tạo một thế giới thịnh vượng. Ông muốn thấy dynamite phá vỡ những khối đá hoa cương nặng hàng nghìn kg, mở ra các tuyến đường sắt, xây dựng những bến cảng phồn vinh.
Tuy nhiên, quyền lực khổng lồ từ chất nổ đã nhanh chóng làm lóa mắt các cường quốc quân sự. Những chính trị gia và tướng lĩnh quân đội nhạy bén nhận ra ngay tiềm năng chết chóc ẩn giấu bên trong phát minh của ông. Các phòng thí nghiệm quân sự bắt đầu tìm mọi cách thay đổi mục đích sử dụng của dynamite và thuốc súng không khói, nhồi chúng vào các đầu đạn pháo, mìn và súng trường. Từ một công cụ kiến thiết mang ý nghĩa nhân văn, chất nổ của Nobel bị biến thành những thứ vũ khí sát thương tàn khốc, đẩy con người vào những cuộc tàn sát đẫm máu. Nghịch lí này như một lưỡi dao vô hình đâm nát cõi lòng nhà phát minh, khi ông nhận ra trí tuệ xuất chúng của mình lại đang gián tiếp tước đoạt đi vô số sinh mạng.
Để tự trấn an mình trước những dằn vặt nội tâm, Nobel tự xây dựng nên một hệ thống lí luận mang đậm màu sắc không tưởng. Ông ôm ấp một niềm tin có phần ngây thơ rằng, chính sự tàn khốc của những loại vũ khí này sẽ trở thành liều thuốc mạnh nhất để chấm dứt mọi cuộc chiến tranh. Ông từng tranh luận sôi nổi với những người bạn hiếm hoi của mình, khẳng định rằng khi hai đạo quân đối đầu nhận ra họ có khả năng hủy diệt lẫn nhau hoàn toàn chỉ trong chớp mắt, mọi quốc gia sẽ phải lùi bước trong sự kinh hãi.
Theo góc nhìn của Nobel thời bấy giờ, khi sức mạnh quân sự đạt đến ngưỡng hủy diệt tối đa, con người sẽ buộc phải lựa chọn con đường hòa bình, giải tán quân đội để bảo toàn mạng sống. Ông hy vọng thứ sức mạnh hung bạo mà ông giải phóng từ các phản ứng hóa học sẽ tạo ra một sự răn đe tuyệt đối, làm tê liệt mọi ý đồ xâm lược và ép buộc nhân loại phải ngồi lại với nhau.
Nhưng thực tế lịch sử lại phơi bày một bức tranh hoàn toàn khác, tàn nhẫn giáng đòn chí mạng vào những ảo mộng hòa bình của ông. Các quốc gia không hề chùn bước; họ lao vào một cuộc chạy đua vũ trang điên cuồng, ráo riết tích trữ hàng chục nghìn tấn thuốc nổ để chuẩn bị cho những cuộc xung đột quy mô lớn hơn. Sự ngây thơ của một nhà khoa học đã bị lòng tham và dã tâm của con người chà đạp. Khi những chuyến hàng chất nổ liên tục được chuyển ra chiến trường, những báo cáo về số người thương vong cứ thế tăng lên, kéo theo đó là những dòng tiền lợi nhuận khổng lồ tiếp tục chảy vào tài khoản của ông.
Sự giàu có lúc này trở thành một gánh nặng tội lỗi vô hình đè nặng lên đôi vai gầy guộc. Trong những đêm tĩnh lặng tại San Remo, dưới ánh đèn vàng vọt nhạt nhòa, người đàn ông ấy gục đầu bên bàn làm việc, chìm trong những suy tư đầy bế tắc. Tiếng đồng hồ tích tắc gõ nhịp thời gian như khoét sâu thêm khoảng trống mênh mông trong tâm hồn ông.
Giữa sự tĩnh mịch của màn đêm, câu hỏi về ý nghĩa thực sự của những gì ông đã cống hiến cứ vọng lại đầy day dứt. Ông đang để lại gì cho thế giới này ngoài những công cụ gieo rắc cái chết? Một tâm hồn trĩu nặng ưu tư, dằn vặt giữa ranh giới của ánh sáng khoa học và bóng tối chiến tranh, đang dần trượt đến mép vực của một cuộc khủng hoảng niềm tin sâu sắc, âm thầm dọn đường cho một sự thức tỉnh chấn động vào những ngày sau đó.
Đón đọc kì tới: Lời phán xét từ tương lai và sự thức tỉnh
