Bài học trách nhiệm tổ chức thực hiện trong việc thiếu sách giáo khoa
Tại sao vẫn còn tình trạng độc quyền in ấn, phát hành sách giáo khoa, để dẫn đến tình trạng thiếu sách giáo khoa trong năm học 2026? “Điểm nghẽn” nào tháo gỡ độc quyền in ấn và phát hành sách giáo khoa?
Vì sao để thiếu sách giáo khoa?
Tại buổi tiếp xúc cử tri Hà Nội chiều 27/9, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã giải đáp nhiều vấn đề được cử tri quan tâm. Trong đó Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đặc biệt quan tâm vấn đề thiếu sách giáo khoa (SGK), giáo dục phổ thông mà cử tri đặt ra.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước chia sẻ đây là những việc liên quan trực tiếp đến từng gia đình, về vấn đề giáo dục phổ thông.
Về việc thiếu SGK, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cho rằng mặc dù đã được tập trung giải quyết nhưng cũng để lại những bài học trong trách nhiệm tổ chức thực hiện của các cơ quan chức năng.
"Công việc chỉ thực sự hoàn thành khi người dân nhận được kết quả, chứ không phải khi cơ quan quản lý đã làm hết các quy trình. Hết quy trình mà người dân vẫn không được hưởng, vẫn còn khó khăn phải xem lại cả quy trình", Tổng Bí thư, Chủ tịch nước phát biểu.
Hiện Ban Bí thư đã thành lập Đoàn giám sát đánh giá toàn diện vấn đề giáo dục phổ thông và sẽ có những giải pháp cụ thể.
Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cho biết thời gian qua, Đảng, Nhà nước đặc biệt quan tâm và ban hành nhiều chính sách quan trọng về y tế, giáo dục, trong đó có việc đầu tư và hoàn thành hàng trăm trường nội trú liên cấp có quy mô lớn, được đầu tư đồng bộ, hiện đại ở các xã biên giới đất liền trên cả nước.
Chiều 24/9, Bí thư Thành ủy TP.HCM Trần Lưu Quang cùng tổ đại biểu Đoàn đại biểu Quốc hội TPHCM, đơn vị bầu cử số 6 tiếp xúc cử tri các phường Bình Tiên, Chợ Quán, An Đông, Chợ Lớn, Bình Tây, Diên Hồng, Bình Phú, Hòa Hưng, Vườn Lài. Tại đây, Bí thư Trần Lưu Quang đề cập vấn đề cần đa dạng trong việc làm SGK. Theo ông, hiện nay chỉ Nhà xuất bản (NXB) Giáo Dục Việt Nam mới được in SGK. "Cái này theo quy định, có vẻ đâu đó mình thấy không ổn. Bởi vì có vẻ có chính sách độc quyền", ông nói và đồng thời cho biết Thủ tướng Lê Minh Hưng đã có chỉ đạo về vấn đề này.
Bí thư Thành ủy cho biết TP.HCM đã có chủ trương cho học sinh mượn SGK: "Một điểm mới, TP đã có chủ trương là cho học sinh mượn SGK, giống như thời anh em tụi tôi đi học. Hy vọng năm sau, nếu không có gì thay đổi, TP.HCM sẽ in sách từ bộ sách chung của cả nước để trong thư viện các trường. Nhà nào khó khăn là cho mượn, nhưng mà mượn là phải giữ, hư là phải đền".
Tại sao phải độc quyền in ấn sách giáo khoa?
Ý kiến của Bí thư Thành ủy TP.HCM Trần Lưu Quang về việc NXB Giáo dục Việt Nam (GDVN) độc quyền in ấn SGK rất đáng quan tâm và đó cũng là vấn đề cũ, nhưng đến nay chuyện độc quyền này vẫn tiếp tục.
Trả lời báo chí hôm 17/9, Chủ tịch Hội đồng thành viên kiêm Tổng giám đốc NXB GDVN Nguyễn Tiến Thanh nói: "Nếu không có sự phân định rõ ràng trách nhiệm giữa Bộ GD-ĐT, chính quyền các địa phương và NXB GDVN - với tư cách là doanh nghiệp cung ứng - thì chắc chắn năm sau vẫn sẽ vướng mắc và có thể tiếp tục xảy ra tình trạng thiếu SGK cục bộ".
Ông Thanh cho biết thêm: “Về cá nhân, tôi và lãnh đạo NXB rất mong muốn được liên kết xuất bản SGK. Các đơn vị tư nhân có thừa năng lực để in ấn và phát hành, nhưng luật hiện không cho phép. SGK hiện nay là tài sản của doanh nghiệp nhà nước. Nếu mang tài sản nhà nước đi liên kết cho doanh nghiệp tư nhân in và bán lấy lãi thì sẽ bị quy vào hành vi làm thất thoát tài sản nhà nước, nhóm lợi ích. Tôi xin khẳng định lại: Tôi và NXB không hề mong muốn độc quyền SGK. Bạn có thể giật thẳng tít báo: “Chủ tịch Hội đồng thành viên, Tổng Giám đốc NXB GDVN mong muốn không độc quyền SGK”.
Ông Thanh cho biết: “Việc nắm độc quyền không mang lại lợi ích cho mỗi cá nhân trong NXB. Tôi xin nhắc lại, NXB là doanh nghiệp 100% vốn Nhà nước, lợi nhuận nộp ngân sách, lương cán bộ theo quy định. Nắm độc quyền chỉ đem lại áp lực và gánh nặng như hiện nay. Nếu Nhà nước có cơ chế tháo gỡ pháp lý để chia sẻ bản quyền cho các NXB khác cùng làm, chúng tôi sẵn sàng giao ngay”.
Đây rõ ràng là “điểm nghẽn”, có thể là nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng thiếu SGK trong năm học 2026.
Điểm nghẽn này có gỡ được không?
Về vấn đề này, ngày 19/9 Văn phòng Chính phủ có Văn bản số 9561/VPCP-KGVX truyền đạt ý kiến chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng về việc cung ứng SGK năm học 2026-2027.
Văn bản yêu cầu: “Tập trung huy động tất cả các nguồn lực, điều tiết ngay, in ấn, cung ứng đầy đủ số lượng, bảo đảm chất lượng SGK cho các cơ sở giáo dục phổ thông, không được để thiếu SGK cho học sinh học tập”.
Tại văn bản này Thủ tướng nhấn mạnh huy động các nguồn lực, in ấn… để cung ứng đủ SGK, có thể mở ra việc tháo “điểm nghẽn” độc quyền in ấn SGK của NXB GDVN. Trong đó TP.HCM tiến tới sẽ tự in SGK theo bản thống nhất cả nước để chủ động cung ứng đủ sách cho học sinh. Điều này các TP lớn cũng có thể làm được, tiến tới phá võ thế độc quyền in ấn SGK, nhưng trước hết phải tháo gỡ các “điểm nghẽn” về pháp lý để các địa phương có thể tự in SGK.
Nói như lãnh đạo NXB GDVN, NXB này cũng đâu có muốn độc quyền in SGK. Vậy thì vì sao các cơ quan chức năng không hợp thức hóa về mặt pháp lý để các địa phương có điều kiện tự in, phát hành SGK?
Bài học độc quyền in SGK vẫn còn đó. Tháng 1/2025, ông Nguyễn Đức Thái (cựu Chủ tịch Hội đồng thành viên, nguyên Giám đốc NXB GDVN), đã phải nhận án 12 năm tù về hành vi nhận hối lộ gần 25 tỉ đồng từ các doanh nghiệp để tạo điều kiện trúng các gói thầu cung cấp giấy in SGK; các phó giám đốc cũng vướng tù tội.
Đó là bài học rất đáng nhớ trong lĩnh vực này. Bài học trách nhiệm tổ chức thực hiện trong việc in ấn SGK. Hiện Ban Bí thư đã thành lập Đoàn giám sát đánh giá toàn diện vấn đề giáo dục phổ thông và sẽ có những giải pháp cụ thể, trong đó các các vấn đề liên quan đến SGK, để tháo gỡ những “điểm nghẽn” trong việc tổ chức biên soạn, in ấn, phát hành SGK.
