Bãi xe ngầm TP.HCM: Giấc mơ 20 năm và bài toán hoàn vốn

Bãi xe ngầm TP.HCM được người dân chờ đợi

Khu vực trung tâm TP.HCM nhiều năm qua luôn thiếu chỗ đậu ô tô. Người lái xe thường phải chạy vòng qua nhiều tuyến đường, tìm bãi tư nhân hoặc chấp nhận gửi xe xa điểm đến. Tình trạng này không chỉ gây bất tiện mà còn làm tăng thời gian lưu thông, tạo thêm áp lực lên các tuyến đường vốn đã đông đúc.

Thông tin TP.HCM nghiên cứu bãi xe ngầm dưới Công viên số 1 Lý Thái Tổ, Công viên Lê Văn Tám và Công viên 23 tháng 9 vì thế nhận được sự quan tâm lớn. Đây đều là những vị trí có mật độ người dân, du khách và phương tiện cao, nằm gần khu thương mại, dịch vụ, văn hóa hoặc đầu mối giao thông công cộng.

Công viên 23 tháng 9 nằm cạnh chợ Bến Thành, phố đi bộ Bùi Viện và ga trung tâm của tuyến metro số 1. Khu vực này thường xuyên đón lượng lớn khách trong nước, quốc tế. Nhu cầu dừng, đỗ xe tăng mạnh vào buổi tối, cuối tuần và các dịp lễ. Một bãi xe ngầm, nếu được tổ chức tốt, có thể hỗ trợ kết nối giữa ô tô cá nhân, xe máy, xe buýt và metro.

Công viên Lê Văn Tám cũng là không gian cộng đồng quan trọng. Nơi đây thường diễn ra hội sách, lễ hội ẩm thực và nhiều hoạt động tập trung đông người. Xung quanh công viên có các tuyến đường lớn, nhiều trụ sở, trường học, nhà hàng và cửa hàng. Tuy nhiên, khả năng tiếp nhận phương tiện còn hạn chế, đặc biệt khi có sự kiện.

Người dân được dẫn trong tài liệu cho rằng nhu cầu bãi xe tập trung là có thật. Bà Vũ Kim Chi, ngụ phường Bảy Hiền, mong có thêm bãi giữ xe ngầm ở trung tâm để không phải mất nhiều thời gian tìm chỗ đậu hoặc chịu mức giá khác nhau giữa các điểm giữ xe.

Anh Đỗ Tuấn Hùng, ngụ phường Tân Sơn Nhất, cho biết việc thiếu nơi đậu xe khiến nhiều người cân nhắc trước khi đến một địa điểm. Với các gia đình sử dụng ô tô, chỗ gửi xe có thể quyết định họ có chọn một khu vui chơi, nhà hàng hay trung tâm dịch vụ hay không.

Theo Kiến trúc sư Võ Kim Cương, nguyên Phó kiến trúc sư trưởng TP.HCM, chỗ đậu xe có vai trò hỗ trợ hoạt động kinh doanh và tạo sức hút cho đô thị. Khu thương mại, khu ẩm thực hoặc điểm vui chơi khó giữ khách nếu người dân không thể tiếp cận thuận tiện bằng phương tiện cá nhân.

Dù vậy, bãi xe ngầm không tự động giải quyết ùn tắc. Nếu tổ chức lối vào, lối ra thiếu hợp lý, công trình có thể tạo điểm nghẽn mới ngay quanh công viên. Thành phố phải tính kỹ lưu lượng xe theo từng khung giờ, khả năng kết nối với mạng đường hiện hữu và khoảng cách an toàn với các công trình lân cận.

Vì vậy, yêu cầu quan trọng nhất không chỉ là xây được bãi xe, mà là giữ được không gian xanh phía trên. Phương án kỹ thuật phải công khai phạm vi đào ngầm, thời gian thi công, số cây cần di dời, biện pháp chống ngập, thông gió, phòng cháy và phương án hoàn trả cảnh quan.

Bãi xe ngầm TP.HCM cần mô hình đầu tư khả thi

Các dự án bãi xe ngầm ở TP.HCM từng được đặt ra từ khoảng năm 2005 nhưng đến nay chưa tạo được chuyển biến rõ rệt. Khoảng cách giữa quy hoạch và thực tế cho thấy khó khăn lớn không nằm ở nhu cầu, mà ở cơ chế đầu tư, chi phí xây dựng và khả năng thu hồi vốn.

TS Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Viện Kinh tế tài nguyên và Môi trường TP.HCM, cho rằng thành phố cần làm rõ phương án sử dụng vốn ngoài ngân sách. Công trình ngầm có yêu cầu kỹ thuật cao, chi phí lớn, thời gian thi công dài và phát sinh nhiều hạng mục an toàn. Nếu doanh thu chỉ dựa vào phí gửi xe, nhà đầu tư khó bảo đảm hiệu quả tài chính.

Theo ông Thuận, một công trình dưới công viên nên được xem xét trong mô hình đa chức năng. Phía dưới có thể là bãi xe, trong khi phía trên tiếp tục là công viên và được bổ sung một số dịch vụ thiết yếu, phù hợp quy hoạch. Nguồn thu từ dịch vụ có thể giúp chia sẻ áp lực hoàn vốn, nhưng không được biến công viên công cộng thành khu kinh doanh dày đặc.

Đây là ranh giới cần được kiểm soát chặt. Nếu cho phép khai thác thương mại quá ít, dự án có thể không hấp dẫn nhà đầu tư. Nếu cho phép quá nhiều, không gian công cộng có nguy cơ bị thương mại hóa. Thành phố phải xác định rõ diện tích, loại hình dịch vụ, thời hạn khai thác và nghĩa vụ duy trì mảng xanh.

Bài toán giá giữ xe cũng khó cân bằng. Mức giá thấp có lợi cho người dân nhưng kéo dài thời gian hoàn vốn. Mức giá cao có thể khiến tài xế tiếp tục tìm bãi tự phát, đậu xe trên đường hoặc không sử dụng công trình. Khi đó, bãi xe ngầm có nguy cơ hoạt động dưới công suất dù được đầu tư lớn.

Kiến trúc sư Võ Kim Cương đề nghị Nhà nước chủ động nghiên cứu dự án trước khi mời gọi doanh nghiệp. Cách làm này khác với việc để nhà đầu tư tự đề xuất rồi cơ quan quản lý mới xem xét. Thành phố cần chuẩn bị dữ liệu về nhu cầu, quy mô, kết nối giao thông, chi phí, giá dịch vụ và các cơ chế hỗ trợ.

Một dự án khả thi phải bắt đầu từ khảo sát nhu cầu thật. Lượng xe cần được đo theo giờ, ngày thường, cuối tuần, mùa cao điểm và thời gian diễn ra sự kiện. Không thể lấy một con số trung bình để tính cho mọi thời điểm. Công suất cao vào tối cuối tuần không bù được hiệu quả thấp trong phần lớn thời gian còn lại nếu mô hình tài chính thiếu linh hoạt.

Lối vào và lối ra cũng quyết định hiệu quả vận hành. Nếu mỗi xe phải dừng lâu để lấy vé, thanh toán hoặc kiểm tra thủ công, hàng chờ có thể nhanh chóng tràn ra đường. Công nghệ nhận diện biển số, thanh toán không tiền mặt và đối soát tự động giúp rút ngắn thời gian, hạn chế thất thoát và giảm phụ thuộc vào nhân sự.

Tuy nhiên, công nghệ không thể cứu một dự án được chọn sai vị trí hoặc tính sai nhu cầu. Bãi xe thông minh chỉ phát huy hiệu quả khi quy hoạch luồng xe tốt, thiết bị phù hợp, phần mềm ổn định và có phương án xử lý khi hệ thống gặp sự cố. Chi phí bảo trì, nâng cấp và lưu trữ dữ liệu cũng phải được tính từ đầu.

Thành phố cần làm rõ thêm vai trò của bãi xe ngầm trong chính sách giao thông. Nếu mục tiêu dài hạn là tăng vận tải công cộng và hạn chế xe cá nhân vào trung tâm, việc mở thêm chỗ đậu xe phải gắn với điểm trung chuyển, metro, xe buýt và khu vực đi bộ. Bãi xe không nên trở thành yếu tố kéo thêm ô tô vào các tuyến đường đã quá tải.

Một hướng phù hợp là tổ chức bãi xe tại các đầu mối kết nối, cho phép người dân gửi phương tiện rồi tiếp tục hành trình bằng metro hoặc xe buýt. Với các bãi nằm ngay trung tâm, mức phí có thể được thiết kế theo thời gian, khung giờ và nhu cầu thực tế, đồng thời hạn chế việc đậu xe kéo dài cả ngày.

Sau hơn 20 năm, việc khởi động lại các dự án bãi xe ngầm cho thấy TP.HCM đang tìm cách khai thác không gian dưới lòng đất để giải quyết áp lực hạ tầng. Mỗi dự án phải trả lời rõ bốn câu hỏi: xây ở đâu, phục vụ ai, ai bỏ vốn và thu hồi vốn bằng cách nào.

Nếu những câu hỏi này tiếp tục bị bỏ ngỏ, bãi xe ngầm có thể vẫn dừng ở quy hoạch. Ngược lại, nếu thành phố chuẩn bị dự án minh bạch, cân bằng lợi ích công cộng và lợi ích nhà đầu tư, đồng thời bảo vệ nghiêm mảng xanh, giấc mơ kéo dài hai thập niên mới có cơ hội thực sự thành hiện thực.