Bao tiêu lúa sạch ở An Giang: Thưởng 200-300 đồng/kg chưa đủ, nông dân cần tiền về đúng hẹn
Mức thưởng cho lúa sạch ở hai hợp tác xã (HTX) An Giang đều khoảng 200-300 đồng/kg. Nhưng nơi thì doanh nghiệp đòi mua nợ, bắt HTX bảo lãnh. Nơi thì giá được chốt trước thu hoạch 10 ngày, thu mua toàn bộ lúa đạt chuẩn. Với nông dân, giá cao chỉ có nghĩa khi tiền về tay đúng hẹn.
Drone phun thuốc, giống tốt, quy trình giảm phát thải là những biểu hiện của nông nghiệp thông minh. Nhưng với nông dân, hiệu quả còn nằm ở hợp đồng bao tiêu, mức giá hợp lí và việc nhận đủ tiền khi giao lúa.
Bên cạnh đó, khâu tiêu thụ vẫn là nỗi lo của nhiều nông dân tham gia Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp.
Lúa đạt chuẩn sạch, nhưng bán lúa là chuyện khác
Tại HTX Đa dịch vụ Thạnh Đông, xã Ngũ Hiệp, tỉnh An Giang, ông Trần Minh Bình, Giám đốc HTX, cho biết HTX đã sạ thưa, quản lí nước ngập khô xen kẽ và giảm thuốc bảo vệ thực vật. Mẫu lúa được gửi lên Cần Thơ kiểm nghiệm chất lượng, dư lượng và đạt tiêu chuẩn lúa sạch. Drone được dùng 100% ở khâu gieo sạ, rải phân, phun thuốc. Khâu thu hoạch dùng máy gặt đập liên hợp.
Nhật kí canh tác chủ yếu vẫn ghi sổ tay ở cấp tổ, nhóm. Nhật kí số chưa phổ biến do nông dân còn hạn chế tiếp cận công nghệ. Theo ông Bình, trở ngại lớn nhất là tiêu thụ.
Thưởng 200-300 đồng/kg, kèm điều kiện mua nợ
Ông Bình cho biết doanh nghiệp từng đưa ra mức hỗ trợ thu mua lúa sạch cao hơn thị trường 200-300 đồng/kg. Nhưng doanh nghiệp yêu cầu mua nợ, trả chậm hoặc gối đầu. Có trường hợp hứa thanh toán sau ba ngày, song HTX vẫn xem đó là mua nợ.
Doanh nghiệp còn đề nghị Ban quản trị HTX và đại diện ấp kí bảo lãnh tài chính. HTX không chấp nhận, vì nếu bên mua chậm trả, HTX sẽ mắc kẹt giữa doanh nghiệp và nông dân.
Vụ Đông Xuân vừa qua, tiền lúa ở một số giao dịch bị kéo dài hơn một tháng sau giao hàng. Nông dân yêu cầu trả tiền mặt hoặc chuyển khoản ngay khi cân lúa. Theo ông Bình, đầu ra không chắc chắn khiến HTX khó vận động bà con tiếp tục sản xuất xanh.
Cùng mức thưởng, một HTX chốt giá trước thu hoạch
Cách làm khác được ghi nhận tại HTX Dịch vụ Phú Nông Xanh, xã Vĩnh Điều, tỉnh An Giang, do ông Trần Văn Hai làm giám đốc. HTX có trên 3.000 ha của thành viên chính thức, bình quân khoảng 4.000 ha liên kết mỗi vụ, với 350-400 hộ tham gia. Sản lượng lúa bình quân vượt 60.000 tấn/năm, gồm khoảng 40.000 tấn vụ Đông Xuân và trên 20.000 tấn vụ Hè Thu.
HTX tập trung giống lúa Nhật DS1, kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật để đáp ứng yêu cầu xuất khẩu. Theo [nguồn: báo cáo/tài liệu của đơn vị nào], tỉ lệ thành viên và hộ liên kết đạt chuẩn kiểm soát dư lượng gần đây trên 90%. Lúa đạt chuẩn được cộng thưởng 200-300 đồng/kg so với giá thị trường.
HTX làm việc với doanh nghiệp từ đầu vụ để thống nhất chỉ tiêu sản lượng, rồi mới triển khai kế hoạch gieo trồng đến từng hộ. Thay vì cố định giá quá sớm, HTX chốt giá khoảng 10 ngày trước thu hoạch. Giá đã chốt không đổi khi thị trường tăng hoặc giảm. HTX cam kết giao đúng địa chỉ và thu mua toàn bộ sản lượng đạt chuẩn, hạn chế nguy cơ lúa tồn đọng.
Theo báo cáo, lợi nhuận bình quân khoảng 25 triệu đồng/ha/vụ, tương đương 50 triệu đồng/ha/năm với hai vụ, chưa kể tiền thưởng.
Trả tiền theo lúa cân, chia đôi chênh lệch giá
Tại HTX Dịch vụ Nông nghiệp Tân Tiến, xã Hồ Đắc Kiện, TP. Cần Thơ, ông Trần Anh Duy, kĩ thuật viên HTX, cho biết hợp đồng với doanh nghiệp đang được thương thảo. Tuy vậy, hoạt động thu mua ghi nhận cách làm tích cực: thương lái, doanh nghiệp lấy lúa đến đâu trả tiền mặt đến đó. Đến nay HTX chưa ghi nhận nợ đọng dẫn đến khiếu kiện. Giao dịch có thời hạn được thanh toán trong vòng một tháng.
Về giá, HTX trao đổi theo mức trung bình thị trường tại thời điểm thu mua. Nếu giá tăng trong giai đoạn thu mua, phần chênh lệch tăng thêm được doanh nghiệp và HTX, nông dân chia đôi theo tỉ lệ 50/50, cộng thêm ưu đãi cho người trồng lúa. Cách tính này giúp hợp đồng chia sẻ lợi ích, thay vì để một bên chịu thiệt khi thị trường biến động.
Ý kiến từ doanh nghiệp
Ông Nguyễn Văn Lận, nhân viên phát triển thị trường Công ty Crop Trace Việt Nam cho biết: Mỗi doanh nghiệp đều có cách thu mua và tiếp cận thị trường lúa của nông dân. Với chúng tôi, trong vụ Đông Xuân sắp tới, doanh nghiệp phối hợp với nhà máy sinh học triển khai mô hình thí điểm quy trình thuốc sinh học trên các giống lúa phổ biến như Đài Thơm hoặc OM1. Mục tiêu cốt lõi của mô hình ruộng mẫu là đưa ra câu trả lời thuyết phục cho bà con nông dân thông qua 3 câu hỏi thực tiễn: Chi phí đầu tư phân thuốc sinh học so với hóa học có tối ưu hơn không? Sản lượng lúa đạt bao nhiêu tấn/ha khi áp dụng hoàn toàn quy trình sinh học? Doanh nghiệp cam kết giá thu mua bao tiêu chênh lệch tích cực như thế nào đối với lúa sạch?
Để giải quyết triệt để bất cập này, đơn vị thu mua thực hiện nguyên tắc thanh toán tiền mặt tức thì tại chân ruộng. Quy trình thu mua được ràng buộc chặt chẽ: tiền thanh toán được chuyển/gửi trực tiếp cho bà con nông dân trước khi xe chở lúa rời đi (mô hình “trả tiền rồi xe mới đi”). Phương thức này giải tỏa hoàn toàn tâm lý lo âu về nợ đọng, đảm bảo quyền lợi tài chính minh bạch cho người trồng lúa.
Giá ‘thông minh’ phải đi cùng dòng tiền minh bạch
TS. Trần Minh Hải, Phó Hiệu trưởng Trường Chính sách công và Phát triển nông thôn, nhấn mạnh Đề án 1 triệu ha phải chuyển từ thí điểm sang chuỗi giá trị bền vững. Theo ông, đổi mới không chỉ là kĩ thuật mà cần liên kết HTX, doanh nghiệp, khoa học công nghệ, nguồn vốn và thị trường.
Ông Hải cho rằng hợp đồng bao tiêu là khâu ‘cốt tử’. Hợp đồng cần ghi rõ sản lượng, tiêu chuẩn, cách kiểm nghiệm, công thức giá, thời điểm giao nhận, hạn thanh toán và xử lí vi phạm. Nếu cam kết trả ngay, doanh nghiệp phải chuẩn bị vốn lưu động, thanh toán tiền mặt hoặc chuyển khoản sau khi cân lúa, có chứng từ đối soát.
Ông Hải cho rằng không nên buộc HTX hay đại diện ấp bảo lãnh nợ cho doanh nghiệp. Doanh nghiệp cần chứng minh khả năng thanh toán, bố trí lịch thu mua và tiếp cận tín dụng vốn lưu động. Việc kết nối HDBank và Tổ chức Tài chính Quốc tế (IFC) tài trợ vốn cho doanh nghiệp chuỗi lúa gạo có hợp đồng liên kết hoặc xuất khẩu là điểm mới trong năm 2026. Nguồn vốn gắn với hợp đồng, nhưng không thay thế nghĩa vụ trả tiền đúng hạn.
Theo ông, giá ‘thông minh’ không chỉ cao hơn thị trường vài trăm đồng/kg. Giá phải minh bạch, phản ánh chất lượng, chia sẻ biến động và đi cùng thanh toán đúng cam kết.
