Bất ngờ từ vụ vợ chồng chủ kênh 'Già làng Tây Nguyên' bị khởi tố và con tem 'Ngọc Linh'

Người chồng bị bắt tạm giam, người vợ bị áp dụng biện pháp cấm đi khỏi nơi cư trú. Tội danh được nêu là "Xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp". Còn cái tên mà công chúng quen gọi người đàn ông này là "Già làng Tây Nguyên".

Bản tin ngắn ấy có một điểm khác hẳn so với những loạt tin về "giang hồ mạng" suốt hai tháng qua. Không có chữ "lừa đảo", không có nạn nhân kêu mất tiền. Điều bị cáo buộc nghe khô khan hơn nhiều: đem tên của một tài sản không thuộc về mình dán lên sản phẩm của mình.

Hai chiếc tem và một cái kệ hàng

Theo công an, câu chuyện bắt đầu từ cuối tháng 8, khi lực lượng chức năng kiểm tra cửa hàng mang tên Già Làng Tây Nguyên ở số 602 đường Phan Đình Phùng, phường Kon Tum. Chủ hộ kinh doanh đứng tên bà Phượng. Trên kệ là rượu ngâm củ sâm và sâm ngâm mật ong, đều gắn tem nhãn "Ngọc Linh".

Cái tên ấy không phải tên gọi tự do. Đó là một chỉ dẫn địa lý đã được Cục Sở hữu trí tuệ cấp giấy chứng nhận đăng ký từ năm 2016, theo Quyết định số 3235/QĐ-SHTT ngày 16 tháng 8, giấy chứng nhận số 00049, do Sở Khoa học và Công nghệ Kon Tum (nay thuộc Quảng Ngãi) và Sở Khoa học và Công nghệ Quảng Nam (nay thuộc Đà Nẵng) làm tổ chức quản lý.

Theo cơ quan điều tra, cơ sở của vợ chồng ông Tín chưa được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng chỉ dẫn địa lý này cho sản phẩm sâm củ. Họ bị cho là đã mua củ sâm không có tem truy xuất nguồn gốc, rồi tự dán nhãn mác, tự dán tem chỉ dẫn địa lý "Ngọc Linh" để trưng bày, quảng cáo và bán. Riêng ông Tín còn quay video đăng lên YouTube và Facebook để giới thiệu "Rượu Sâm Ngọc Linh" và "Củ Sâm Ngọc Linh Ngâm Mật Ong".

Cần đọc kỹ thông báo của công an, và cả những gì không thông báo. Nội dung không nói số sâm ấy là sâm giả. Một số bản tin dùng chữ "tem giả", "sâm vô danh", nhưng đó là cách gọi của tin, chưa phải kết luận giám định được công bố.

Điều đang bị cáo buộc là thiếu quyền và thiếu truy xuất: con tem "Ngọc Linh" không do người có thẩm quyền cấp, và củ sâm không có giấy khai sinh. Nói cách khác, đây trước hết là vụ án về thẩm quyền gọi tên, chưa hẳn là vụ án về bản chất của củ sâm.

Quay ngược về một kênh "sinh tồn"

Để hiểu vì sao một cái tên có thể thành vốn liếng, phải quay lại với kênh YouTube này ở thời chưa ai gọi nó là doanh nghiệp. Phần giới thiệu kênh viết rằng kênh tự lên ý tưởng và sản xuất nhiều video về sinh tồn, văn hóa, ẩm thực, đời sống người Tây Nguyên. Công thức ấy quen thuộc: người kể chuyện đi rừng, ăn rừng, nói về rừng, và khán giả miền xuôi tin vì thấy anh ta "thật".

Có hai tình tiết cũ, được báo chí địa phương ghi lại, cho thấy nền móng của thứ "thật" ấy cũng từng bị đặt dấu hỏi. Năm 2021, trong lúc đi rừng, chủ kênh nhặt được hai cá thể khỉ con, trong đó một con mặt đỏ bị thương, cụt đuôi, mang về nuôi, cho đến khi Hạt Kiểm lâm huyện Đăk Hà cử cán bộ đến vận động giao nộp; hai con khỉ sau đó được Trung tâm Bảo tồn đa dạng sinh học và du lịch sinh thái tiếp nhận, chăm sóc rồi thả về Vườn quốc gia Chư Mom Ray.

Đến ngày 6 tháng 9 năm 2022, một video mang tựa "Lần đầu bắt được đại bàng đất quá to" thu hút hơn 12.000 lượt xem, người xem ngờ con vật là gà lôi vằn, loài có tên trong Sách đỏ. Chủ kênh gỡ video. Ông Nguyễn Hữu Ngọc, Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm Đăk Hà, khi ấy cho biết đơn vị đang phối hợp công an huyện xác minh, còn việc có săn bắt tại địa bàn hay không thì chưa xác định được. Các nguồn tra cứu được chưa cho biết kết luận cuối cùng của lần xác minh đó.

Điều đáng nói ở hai tình tiết này không nằm ở chuyện đúng sai, mà ở chỗ chúng phơi ra kiểu uy tín mà kênh sống bằng: uy tín của một người biết rừng, gần rừng, có quyền với rừng. Chính uy tín ấy, ở giai đoạn sau, được chuyển sang một niềm tin khác: tin rằng củ sâm trong cửa hàng là sâm của núi Ngọc Linh.

Cái tên kênh cũng là một phần tài sản. Trong đời sống Tây Nguyên, "già làng" là danh xưng của người cao tuổi được cộng đồng kính trọng, giữ luật tục, hòa giải tranh chấp.

Theo thông tin của công an, người đứng sau kênh sinh năm 1984. Chưa có nguồn nào cho biết ông giữ vai trò già làng trong một cộng đồng cụ thể, điểm này cần được kiểm chứng thêm. Nhưng với người xem miền xuôi, cái tên ấy vẫn làm đúng việc của một danh xưng: gợi sự chân thực, gợi quyền được nói thay cho núi rừng.

Hồ sơ vụ án cho biết thêm hai chi tiết về mạng lưới của kênh. Một là, ngoài sáng tạo nội dung, ông Tín còn kinh doanh các sản phẩm từ thiên nhiên. Hai là, ông thường xuyên xuất hiện trong video ăn uống cùng vợ chồng Hải Sapa TV, người bị khởi tố ngày 24 tháng 8 vì chuyện thịt trâu. Với kinh tế chú ý, đứng cạnh một kênh lớn là đi đường tắt: khán giả của người này chảy sang người kia mà không cần ai quảng cáo.

Một mô hình gọn, và chỗ yếu của nó

Mô hình kinh doanh hiện ra trong lời công an khá gọn: video tạo lòng tin, cửa hàng đứng tên người vợ làm điểm chốt đơn, và những sản phẩm mà nguồn gốc nguyên liệu không còn nhìn thấy được. Đây là nhận định phân tích chứ không phải kết luận điều tra: ngâm một củ sâm trong rượu hay mật ong là biến nó thành thứ người mua không thể kiểm tra bằng mắt. Khi hình dạng củ sâm không còn là bằng chứng, cái nhãn gánh toàn bộ việc chứng minh. Đó là lý do con tem "Ngọc Linh" quan trọng đến thế, và cũng là lý do việc tự dán nó bị coi là xâm phạm quyền.

Cách phân vai cũng quen: người chồng là gương mặt, người vợ là chủ hộ kinh doanh. Cấu trúc ấy từng xuất hiện ở vụ Hải Sapa, nơi theo cơ quan điều tra ông Vũ Hoàng Hải chỉ đạo vợ ký hợp đồng tiêu thụ sản phẩm. Gương mặt càng nổi tiếng, giấy tờ càng nằm sau lưng một người khác, và khi sự cố xảy ra, ranh giới giữa "nội dung" và "kinh doanh" mờ đi đúng lúc cần rõ nhất.

Ba ngã rẽ của cùng một công thức

Đặt ba vụ việc của tháng 8 và tháng 10 cạnh nhau, người ta thấy cùng một công thức mượn danh vùng đất, nhưng đi vào ba cánh cửa pháp lý khác nhau.

Ngày 24 tháng 8, Công an tỉnh Lào Cai khởi tố ông Vũ Hoàng Hải, tức Hải Sapa TV, về tội "Lừa dối khách hàng" theo Điều 198 Bộ luật Hình sự năm 2015; còn vợ ông là bà Bùi Thị Kim Tuyên và giám đốc công ty cung cấp nguyên liệu Phạm Văn Hà bị khởi tố về tội vi phạm quy định về công tác kế toán gây hậu quả nghiêm trọng.

Theo cơ quan điều tra, thịt trâu đông lạnh nhập từ Ấn Độ được quảng cáo là "thịt trâu sấy đặc sản Tây Bắc" và in logo Hải Sapa TV. Ở đây, "Tây Bắc" dường như là tên một vùng chứ chưa phải một chỉ dẫn địa lý đã đăng ký, nên không có tài sản trí tuệ cụ thể nào để xâm phạm; cái bị xâm hại là niềm tin của người mua. Nhận định này cần đối chiếu với cơ sở dữ liệu của Cục Sở hữu trí tuệ trước khi đăng.

Ngày 25 tháng 8, Công an tỉnh Thanh Hóa khởi tố bà Lê Thị Thanh Hằng cũng về tội "Lừa dối khách hàng", vì livestream trên TikTok giới thiệu sâm Lai Châu là sâm Ngọc Linh chính gốc Kon Tum. Chi tiết quan trọng: chỉ dẫn địa lý Ngọc Linh đã đăng ký từ năm 2016, nhưng tội danh vẫn là Điều 198. Điều này cho thấy "đã đăng ký" chưa đủ để dự đoán điều luật.

Ngày 12 tháng 10, ông Tín bị khởi tố theo tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp, mà các văn bản pháp luật quy định tại Điều 226 Bộ luật Hình sự. Cùng một chỉ dẫn địa lý Ngọc Linh, nhưng lần này hành vi bị gọi tên khác: không phải bán thứ A như thể là thứ B cho người mua, mà là dùng tên của một tài sản đã được bảo hộ khi chưa được trao quyền.

Vậy ranh giới nằm ở đâu? Có thể nói thế này. Việc chỉ dẫn địa lý đã được bảo hộ là điều kiện cần của Điều 226, vì đối tượng tác động của tội này là nhãn hiệu hoặc chỉ dẫn địa lý "đang được bảo hộ tại Việt Nam". Không có đăng ký thì không có tội danh ấy. Nhưng khi chỉ dẫn đã đăng ký, điều quyết định điều luật nào được dùng là hành vi cụ thể và ai được coi là bị hại. Điều 198 bảo vệ người mua bị đánh lừa về nguồn gốc, chủng loại. Điều 226 bảo vệ chủ thể có quyền đối với tên gọi; với chỉ dẫn địa lý, đó không phải một cá nhân nào mà là những chủ thể được Nhà nước trao quyền quản lý và sử dụng theo Luật Sở hữu trí tuệ, cụ thể ở đây là hai Sở Khoa học và Công nghệ nói trên. Phần này cần đối chiếu văn bản gốc trước khi trích dẫn điều khoản.

Có một hệ quả thực tế mà người làm nghề nên để ý. Theo các bản bình luận pháp lý, Điều 226 có ngưỡng định lượng: hành vi phải ở quy mô thương mại, hoặc thu lợi bất chính từ 100 triệu đồng, hoặc hàng hóa vi phạm trị giá từ 200 triệu đồng trở lên, nên cơ quan điều tra sẽ phải chứng minh quy mô của cửa hàng. Đổi lại, tội danh này không đòi hỏi phải chứng minh sản phẩm là hàng giả: chỉ cần chứng minh nhãn được dùng khi chưa có quyền. Với những vụ như thế này, nơi giám định nguồn gốc củ sâm có thể mất thời gian, đó có thể là một lối đi ngắn hơn. Đây là suy luận, chưa phải điều công an đã nói.

Cũng chính ở đây có một câu hỏi chưa có lời đáp: khung cơ bản của Điều 226 chủ yếu là phạt tiền, nhưng ông Tín bị bắt tạm giam. Công an cho biết sẽ tiếp tục mở rộng điều tra các hành vi vi phạm liên quan. Cần theo dõi xem việc mở rộng ấy dẫn đến thêm tội danh nào, và khung hình phạt có thay đổi hay không.

Ai giữ con tem

Từ góc nhìn của loạt bài này, vụ việc của ông Tín bổ sung một mảnh còn thiếu. Ở Tân Cương hay Thanh Hà, chủ thể giữ tem là những hiệp hội do người sản xuất lập ra. Ở Ngọc Linh, người đứng ra quản lý chỉ dẫn địa lý là hai Sở Khoa học và Công nghệ của hai tỉnh cũ, và khi vi phạm xảy ra, người ra tay là cảnh sát kinh tế. Cách làm ấy có hiệu lực, nhưng chậm: phải có một cửa hàng mở ra, những video chạy đủ lâu, đến khi một lần kiểm tra cuối tháng 8 kết thúc bằng lệnh bắt giữa tháng 10.

Từ vụ Hải Sapa đến 'sâm Ngọc Linh': Đừng quản lí chợ mạng kiểu 'thả gà ra đuổi'

Khởi tố chủ kênh ‘Già làng Tây Nguyên’ xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp sâm Ngọc Linh

Trong khi đó, những người trồng sâm thật có con đường riêng để đến với người mua. Theo một số tin đã đăng, ở huyện Tu Mơ Rông có phiên chợ sâm Ngọc Linh mỗi tháng họp một lần, do chính quyền địa phương tổ chức để người trồng bán trực tiếp cho người tiêu dùng. Chợ ấy đóng cửa vào ngày không họp, còn kênh YouTube thì chạy cả ngày.

Cũng cần nói rằng cuộc đối chiếu này chưa hoàn chỉnh. Chưa có thông tin cho biết vợ chồng ông Tín có từng nộp hồ sơ xin quyền sử dụng chỉ dẫn địa lý hay không, hoặc quy trình xin cấp có quá xa vời với một hộ kinh doanh nhỏ hay không. Đó là những câu hỏi cho cơ quan quản lý, chứ không phải điều có thể kết luận từ bên ngoài.

Phần còn lại của câu chuyện sẽ được viết bằng kết quả điều tra: kết quả giám định củ sâm, mức thu lợi mà cơ quan điều tra xác định, những hành vi "liên quan" mà công an nói sẽ mở rộng, và số phận của những video vẫn nằm trên nền tảng.

Nhưng câu hỏi lớn hơn đã hiện ra từ lúc con tem được dán lên lọ rượu: trong một nền kinh tế mà niềm tin bán chạy hơn hàng hóa, khi cái tên của một ngọn núi có thể được dán lên một lọ rượu chỉ bằng một tờ giấy, ai là người đủ sức giữ con tem?