Bó hoa 20/10 và ‘hậu trường’ của phụ nữ công sở trước làn sóng AI
Đầu tháng 10, Google công bố Gemini agent, một tác tử AI làm việc ngay trong hộp thư và tài liệu của doanh nghiệp. Trong khi đó, báo cáo của ILO Việt Nam cho thấy cứ 5 lao động thì có 1 người làm công việc có thể chịu tác động của AI tạo sinh và hơn một nửa số việc làm đó do phụ nữ đảm nhận. Sau những lời chúc và bó hoa ngày 20/10, phụ nữ công sở vẫn quay lại bàn làm việc của mình và đối mặt với làn sóng đó.
Sáng 20/10 - ngày tôn vinh phụ nữ Việt Nam - trên những chiếc bàn làm việc ở nhiều công sở, doanh nghiệp thường có hoa, hộp quà, tấm thiệp. Sáng hôm sau, cũng tại đó, hộp thư trên máy tính vẫn đầy, các bảng đối soát vẫn chờ, lịch họp vẫn phải xếp lại... Những việc ấy hiếm khi được nhắc trong lời chúc nhưng chúng giữ cho cả một cơ quan chạy được. Và chúng đang nằm đúng chỗ mà công nghệ mới, cụ thể là AI, nhắm tới.
Cứ 5 việc làm thì 1 có thể bị AI thay thế
Báo cáo của ILO Việt Nam công bố ngày 16/4/2026 ước tính khoảng 20,8% việc làm trong nước, tương đương 11,5 triệu người, có thể chịu tác động của AI tạo sinh. Chữ “có thể” rất quan trọng. Chỉ số này đo mức độ các nhiệm vụ trong một nghề dễ được AI xử lý, không đo việc làm đã mất hay việc doanh nghiệp đã áp dụng AI.
Về giới, 24,1% việc làm của phụ nữ nằm trong nhóm này, so với 17,8% ở nam giới. Và phụ nữ chiếm đến 55,5% tổng số việc làm có thể chịu tác động. ILO cho rằng phần lớn khoảng cách đến từ cách phụ nữ phân bố giữa các nghề, đặc biệt ở khối văn thư, hành chính. Nhóm chịu tác động cao nhất chỉ chiếm 1,8% tổng việc làm, tương đương 1 triệu lao động. ILO nhận định AI nhiều khả năng sẽ định hình lại nhiệm vụ trong nghề hơn là gây ra chuyện thay thế nghề trên diện rộng.
Một tín hiệu từ Úc, một ví dụ từ Google
Ở Úc có 2 nhà nghiên cứu Leonora Risse (Đại học Công nghệ Queensland) và Elise Stephenson (Đại học Quốc gia Úc) phân tích dữ liệu của cơ quan Jobs and Skills Australia, đăng trên The Conversation ngày 6/8. Trong 20 nghề có mức độ có thể tự động hóa cao nhất thì 15 nghề do nữ giới chiếm đa số. Số lượng tin tuyển dụng trợ lý cá nhân và nhân viên ghi sổ trong tháng 6/2026 thấp hơn khoảng 22% so với cùng kỳ năm 2025, trong khi toàn thị trường chỉ giảm khoảng 1,7%. Dù chưa phải kết luận nhưng 2 nhà nghiên cứu cho rằng đó có thể là dấu hiệu AI bắt đầu tác động.
Ở Việt Nam, bức tranh chưa rõ như vậy. Số liệu của ILO ghi nhận trong khoảng 2022-2024 chưa cho thấy dấu hiệu rõ rệt việc tuyển dụng giảm do AI ở nhóm sinh viên mới tốt nghiệp trong các ngành dịch vụ tư nhân chịu tác động cao. Dữ liệu mới chỉ đến năm 2024.
Tin công nghệ thì đến nhanh hơn số liệu. Ngày 8/10, Google Cloud giới thiệu Gemini agent, một tác tử đa năng cho công việc, trả về kết quả hoàn chỉnh ngay trong tài liệu và hộp thư mà người dùng đã quen. Đây là sản phẩm mới được công bố dành cho doanh nghiệp. Một dấu hiệu về hướng đi của công nghệ, không phải bằng chứng về việc làm.
Nghề thầm lặng và một con đường ổn định
Điểm đáng nghĩ nằm ở khối văn thư. Trong nhóm chịu tác động cao nhất, hơn 84% việc làm thuộc khối văn thư, tương đương khoảng 0,8 triệu người. Nhìn ngược lại, gần 65% vị trí văn thư rơi vào nhóm ấy, do tính chuẩn hóa cao và nhiều giấy tờ. Đó là nhân viên văn phòng tổng hợp, nhân viên xử lý số liệu và các vị trí hỗ trợ văn thư khác.
ILO cũng nhắc một điều ít được nói: Những việc làm này thường ổn định, có lương và thu nhập cao hơn mức trung bình quốc gia, nên nếu AI được đưa vào mà không được quản lý tốt, thứ bị bào mòn không chỉ là số vị trí mà còn là một nguồn việc làm tốt của phụ nữ.
Cũng cần nói cho chính xác: không phải phụ nữ làm cùng một việc mà bị tác động nhiều hơn. Ngay trong nhóm văn thư, tỷ lệ nam giới ở mức cao nhất (68,4%) còn cao hơn nữ giới (61,8%). Khác biệt đến từ chỗ phụ nữ tập trung nhiều hơn ở những nghề ấy.
Tại tọa đàm “Thách thức và cơ hội cho phụ nữ, thanh niên” vào tháng 7 ở Hà Nội, Phó giám đốc Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội ông Vũ Quang Thành đã dựa trên dữ liệu tuyển dụng của doanh nghiệp nêu ra 4 nhóm ngành có nhiều lao động nữ chịu tác động mạnh nhất: hành chính văn phòng và kế toán cơ bản; dịch vụ khách hàng, bán lẻ, bán buôn; dệt may, da giày; sáng tạo, thiết kế, truyền thông, sản xuất nội dung.
Khi các tác vụ đổi, người làm nghề còn giữ lại điều gì? TS Võ Thị Hồng Diễm (Đại học RMIT Việt Nam) cho rằng nhân viên hành chính có thể dùng AI để soạn email hay tóm tắt cuộc họp, nhưng vẫn cần hiểu bối cảnh, biết giao tiếp và chịu trách nhiệm.
Ai chuẩn bị cho những người phụ nữ ấy?
TS Diễm chia tác động của AI thành 3 chặng: Mức độ ảnh hưởng, năng lực sử dụng AI và lợi ích thu được. Theo bà, bất bình đẳng mới có thể xuất hiện ở khoảng cách giữa các chặng: hai nhân viên cùng chịu tác động như nhau, nhưng người được đào tạo thêm sẽ đi xa hơn người không có cơ hội. Bà đề nghị doanh nghiệp theo dõi ai được đào tạo AI, ai chuyển sang việc giá trị cao hơn và thu nhập, cơ hội thăng tiến thay đổi thế nào giữa nữ và nam.
ILO cũng khuyến nghị đầu tư kỹ năng và phát triển nghề nghiệp theo hướng nhạy giới và đưa việc dùng AI vào đối thoại xã hội ở nơi làm việc. Hai nhà nghiên cứu Úc đề xuất nhận diện những kỹ năng nhân viên hành chính có thể mang sang vị trí mới, kể cả những nghề do AI tạo ra.
Sau cùng, không chỉ là phụ nữ công sở nên học gì mà còn là doanh nghiệp thiết kế lại công việc ra sao, chính sách đi cùng họ đến đâu.
Bó hoa 20/10 sẽ tàn sau vài ngày. Chiếc bàn làm việc thì còn đó cùng câu hỏi ai đang chuẩn bị cho những người phụ nữ ngồi miệt mài ở đó mỗi ngày.
