Cà phê phái sinh tăng 26 lần, nông dân vẫn xa lạ với sàn giao dịch
Tại hội thảo “Thị trường hàng hóa phái sinh tại Việt Nam: Thực tiễn và triển vọng phát triển” do Trường Đại học Ngoại thương – Phân hiệu TP.HCM tổ chức sáng 6/11, các tham luận chỉ ra nghịch lý: giao dịch tăng nhanh nhưng nông sản xuất khẩu chủ lực vẫn thiếu sàn giao dịch đúng nghĩa.
Việt Nam chưa có sàn giao dịch cà phê chuyên biệt
Theo TS. Trần Văn Bình, chuyên gia về hàng hóa phái sinh, năm 2025, khối lượng giao dịch cà phê toàn thị trường đạt 1,54 triệu hợp đồng, gấp khoảng 26 lần mức 58.900 hợp đồng năm 2019.
Trong 8 tháng đầu năm 2026, khối lượng giao dịch tăng ròng hơn 80% so với cùng kỳ. Giá trị giao dịch bình quân mỗi phiên đạt trên 9.000 tỉ đồng.
Tuy nhiên, giao dịch hiện chủ yếu liên thông với các sở giao dịch quốc tế như ICE, NYMEX và LME. Các nông sản xuất khẩu chủ lực của Việt Nam vẫn chưa có sàn giao dịch hàng thật chuyên biệt.
Năm 2025, Việt Nam xuất khẩu 1,59 triệu tấn cà phê, đạt kim ngạch 8,9 tỉ USD. Phần lớn là cà phê nhân thô, giá trong nước chủ yếu tham chiếu giá Robusta trên sàn London và Arabica trên sàn New York. Theo nhóm nghiên cứu, Việt Nam chưa có quyền quyết định giá đối với mặt hàng này.
Từ tháng 2/2025 đến tháng 8/2026, giá Robusta trên sàn London giảm khoảng 35%, từ 5.534 USD xuống 3.598 USD/tấn. Giá cà phê nội địa tại Tây Nguyên giảm khoảng 26%, từ 130.700 đồng xuống xấp xỉ 96.300 đồng/kg.
Việt Nam từng có sàn giao dịch cà phê Buôn Ma Thuột, khai trương tháng 12/2008. Đến tháng 3/2015, đơn vị được cổ phần hóa thành Sở Giao dịch Cà phê và Hàng hóa Buôn Ma Thuột. Tháng 10/2018, sàn chấm dứt hoạt động sau gần 10 năm thua lỗ liên tục.
Theo TS. Trần Văn Bình, sàn không thu hút được nhiều người tham gia, khối lượng giao dịch nhỏ. Cách vận hành giống môi giới trung gian hơn là sàn giao dịch đúng nghĩa. Quy tắc phức tạp, xa lạ với nông dân, trong khi thương lái có cách thu mua đơn giản và thường tạm ứng tiền mặt.
Để khắc phục, ông Bình đề xuất xây dựng sàn cà phê gắn với hàng thật. Mỗi lệnh giao dịch phải tương ứng với hàng hóa đang được lưu giữ tại kho đạt chuẩn, có chứng chỉ xác nhận. Mô hình này không cho phép mua bán khống.
Theo quy trình đề xuất, nông dân hoặc hợp tác xã đưa cà phê vào kho để giám định theo TCVN 4193:2014. Sàn cấp chứng chỉ ghi nhận khối lượng, phẩm cấp và vị trí lưu kho. Người bán chào giá, người mua trả giá và khớp lệnh công khai. Sau khi thanh toán, quyền sở hữu chứng chỉ được chuyển giao và hàng hóa được xuất kho.
Chứng chỉ lưu kho có thể chuyển nhượng nhiều lần mà không cần di chuyển hàng hóa. Đây cũng có thể là tài sản bảo đảm để vay ngân hàng. Nhóm nghiên cứu đề xuất số hóa chứng chỉ, gắn với mã số vùng trồng nhằm phục vụ truy xuất nguồn gốc theo quy định EUDR của Liên minh châu Âu.
Giai đoạn 2027–2030, TS. Trần Văn Bình nhận định thị trường có cơ hội phát triển nhờ Nghị định 302/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 15/9/2026 và quá trình xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh.
Các định hướng đáng chú ý gồm phát triển giao dịch hàng hóa tại TP.HCM và Đà Nẵng, ưu tiên hàng sản xuất trong nước, xây dựng cơ chế bù trừ độc lập và tăng giám sát tự động. Nhu cầu phòng vệ giá trong các ngành năng lượng, kim loại và nông nghiệp cũng được dự báo gia tăng.
Doanh nghiệp đối mặt rủi ro giá và dòng tiền
Ông Phạm Văn Quang, Giám đốc Công ty TNHH G20 Coffee Việt Nam, cho rằng công cụ phái sinh chỉ hỗ trợ kinh doanh hàng thật, không thay thế hoạt động kinh doanh cốt lõi.
Doanh nghiệp sử dụng công cụ này để ổn định biên lợi nhuận, phòng ngừa biến động giá, thay vì lạm dụng đòn bẩy tài chính để đầu cơ.
Theo số liệu tham khảo trong tham luận, kim ngạch xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ khoảng 16,25 tỉ USD; rau quả 7,2 tỉ USD; gạo 6 tỉ USD; cà phê 5–6 tỉ USD; điều 4 tỉ USD; cao su 3–4 tỉ USD và hồ tiêu 1,3–1,5 tỉ USD.
Mỗi ngành hàng có đặc điểm riêng nên không thể áp dụng một công cụ phòng vệ giống nhau. Rau quả có tính mùa vụ, thời gian bảo quản ngắn và phụ thuộc chuỗi cung ứng lạnh. Đồ gỗ có quy cách, thiết kế đa dạng nên khó chuẩn hóa. Với những ngành hàng này, doanh nghiệp cần cân nhắc đặc điểm sản phẩm và chi phí trước khi sử dụng hợp đồng phái sinh.
Một rủi ro đáng chú ý là áp lực ký quỹ khi giá biến động ngược chiều dự báo. Ông Quang lấy ví dụ vị thế giao dịch trị giá 2 tỉ đồng, tương đương một container 20 tấn. Với mức ký quỹ giả định 5%, doanh nghiệp phải nộp 100 triệu đồng. Nếu giá biến động bất lợi 5%, khoản lỗ khoảng 100 triệu đồng; nếu biến động 10%, khoản lỗ lên tới 200 triệu đồng.
Khi tài khoản không đủ mức ký quỹ, doanh nghiệp phải bổ sung tiền. Nếu không đáp ứng, vị thế có thể bị đóng bắt buộc. Đáng chú ý, doanh nghiệp có thể vẫn còn hàng thật trong kho nhưng vị thế bán phòng vệ trên sàn lại phát sinh lỗ khi giá tăng. Khi đó, doanh nghiệp phải nộp thêm tiền ký quỹ trong lúc hàng chưa bán, chưa tạo ra dòng tiền.
Ông Quang kiến nghị Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam (MXV) sớm vận hành quyền chọn bán (Put Option). Với công cụ này, doanh nghiệp trả một khoản phí cố định để có quyền bán hàng ở mức giá sàn đã xác định. Khi giá giảm, quyền chọn giúp bù đắp thiệt hại của hàng thật. Nếu giá tăng, doanh nghiệp không cần thực hiện quyền và khoản lỗ tối đa chỉ bằng phí đã trả.
Tham luận của Ban Quản trị Rủi ro và Khảo sát thị trường, Công ty TNHH G20 Coffee Việt Nam, cũng chỉ ra nhiều rủi ro trong chuỗi thu mua và xuất khẩu cà phê.
Ở khâu thu mua, mùa vụ, thời tiết và cạnh tranh nguồn vốn có thể khiến doanh nghiệp thiếu hàng giao. Chất lượng không đồng đều, độ ẩm vượt chuẩn, tạp chất cao, hạt đen, hạt vỡ hoặc nhiễm mùi làm tăng chi phí phân loại. Đại lý cũng có thể giao hàng chậm, thiếu số lượng hoặc thay đổi cam kết khi giá biến động.
Trong khâu lưu kho, điều kiện bảo quản không tốt khiến cà phê giảm phẩm cấp, ẩm mốc, nhiễm mùi. Hàng lưu kho kéo dài còn làm ứ đọng vốn, tăng chi phí kho bãi và lãi vay.
Rủi ro lớn khác xuất hiện khi thời điểm mua và bán không khớp. Nếu đã ký hợp đồng xuất khẩu với giá cố định nhưng chưa mua đủ nguyên liệu, doanh nghiệp có thể chịu thiệt khi giá nội địa tăng. Ngược lại, nếu đã mua hàng nhưng chưa bán, giá cà phê thế giới giảm sẽ làm giảm giá trị hàng trong kho và gây áp lực dòng tiền.
Giá cà phê nội địa cũng không phải lúc nào biến động cùng chiều, cùng mức với giá trên sàn. Chẳng hạn, giá sàn giảm nhưng giá tại Tây Nguyên không giảm tương ứng do nguồn cung cục bộ khan hiếm. Khi đó, doanh nghiệp có thể mất hiệu quả phòng vệ giá.
Trong xuất khẩu, điều kiện giao hàng và thanh toán cũng tiềm ẩn rủi ro. Với FOB, rủi ro chuyển sang người mua khi hàng được giao lên tàu tại cảng đi. Với CFR/CNF, người bán trả cước đến cảng đích nhưng rủi ro vẫn chuyển tại cảng đi sau khi hàng lên tàu; người bán không mặc nhiên phải mua bảo hiểm hàng hải.
Về thanh toán, T/T trả sau khiến doanh nghiệp chịu rủi ro người mua chậm hoặc không trả tiền. Với D/P, ngân hàng chỉ trung gian trao chứng từ, không bảo lãnh thanh toán. Người mua có thể từ chối nhận chứng từ, khiến hàng nằm tại cảng đích và phát sinh phí lưu bãi. Với L/C, sai biệt về câu chữ, trọng lượng hoặc quy cách trên chứng từ có thể khiến doanh nghiệp bị từ chối thanh toán.
Tham luận đề xuất doanh nghiệp lập báo cáo vị thế hằng ngày, thiết lập hạn mức tồn kho và công nợ, kiểm tra chất lượng khi nhận hàng. Việc sử dụng phái sinh cần gắn với hàng thật. Doanh nghiệp cũng cần kiểm tra hợp đồng, chứng từ, lịch giao hàng và thẩm định năng lực tài chính của đối tác.
Doanh nghiệp sản xuất, chế biến và xuất nhập khẩu tham gia phòng vệ giá còn ít
Trong tham luận về vai trò của thị trường hàng hóa phái sinh và định hướng xây dựng luật, TS. Phạm Đình Thưởng, Trường Đại học Ngoại thương – Cơ sở II tại TP.HCM, nêu 4 giá trị của thị trường: phòng ngừa rủi ro giá, hình thành giá tham chiếu công khai, hỗ trợ tín dụng và tạo kênh đầu tư tài chính chính thống.
Theo TS. Thưởng, giá trị giao dịch toàn thị trường hiện khoảng 7.500 tỉ đồng/ngày. Tuy nhiên, quy mô còn nhỏ so với tiềm năng. Doanh nghiệp sản xuất, chế biến và xuất nhập khẩu tham gia phòng vệ giá còn ít; hạ tầng công nghệ và pháp lí chưa đồng bộ.
Ông cho rằng cần chuyển từ cách quản lý nặng về thủ tục sang quản trị rủi ro trên toàn thị trường.
Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh được giới thiệu tại hội thảo gồm 8 chương, bao quát thị trường giao dịch tập trung, giao dịch OTC, liên thông quốc tế, thành viên và nhà đầu tư, quản trị rủi ro, xử lý vi phạm và tranh chấp.
Dự thảo tập trung vào 5 nhóm chính sách: quản lý cả thị trường tập trung và OTC; kết nối giao dịch với thị trường quốc tế; xây dựng cơ chế bù trừ độc lập; bảo vệ nhà đầu tư bằng quy định ký quỹ, bảo mật dữ liệu và giám sát thao túng; kiểm soát rủi ro hệ thống thông qua giới hạn vị thế, biên độ giá và cơ chế can thiệp khi thị trường biến động cực đoan.
