Cách Trung Quốc và ông Trump gọi AI hé lộ điều gì?

Tổng thống Mỹ Donald Trump muốn loại bỏ từ “nhân tạo” (artificial) khỏi cụm từ “trí tuệ nhân tạo” (artificial intelligence), cho rằng từ này khiến một trong những công nghệ có ảnh hưởng sâu rộng nhất thế giới nghe có vẻ “giả tạo”.

Trong khi đó, ở bên kia Thái Bình Dương, Trung Quốc từ lâu đã sử dụng một tên gọi mang hàm ý khác, đặt con người vào vị trí trung tâm thay vì nhấn mạnh tính nhân tạo của công nghệ.

Hôm 29/9, ông Trump kí sắc lệnh hành pháp yêu cầu các cơ quan liên bang Mỹ thay cụm từ “trí tuệ nhân tạo” (AI) bằng “siêu trí tuệ” (Super Intelligence, viết tắt là SI) trong các thông báo chính thức, trang web và văn bản chính sách.

Ngày 8/10, ông Trump tuyên bố trên mạng xã hội Truth Social rằng Nhà Trắng xem những người vẫn dùng thuật ngữ AI thay vì SI là “kẻ thù”.

Nhà Trắng cho biết cách gọi mới phản ánh chính xác hơn năng lực ngày càng phát triển nhanh chóng và “những cơ hội không giới hạn” mà công nghệ này mang lại.

Thuật ngữ “trí tuệ nhân tạo” xuất hiện từ năm 1956, do nhà khoa học máy tính John McCarthy (Mỹ) đặt ra tại một hội thảo mang tính bước ngoặt ở Đại học Dartmouth. Trong khi đó, lịch sử tên gọi tương ứng trong tiếng Trung lại cho thấy một góc nhìn khác về mối quan hệ giữa con người và máy móc thông minh.

Lịch sử tên gọi AI trong tiếng Trung

Theo bà Shuang Frost - trợ lý giáo sư tại Đại học Aarhus (Đan Mạch), Trung Quốc tiếp nhận cách gọi AI là rengong zhineng từ jinkō chinō (tiếng Nhật). Hai thuật ngữ này được viết bằng cùng những chữ Hán.

Trong tiếng Trung, rengong gồm hai phần: ren nghĩa là “con người” và gong nghĩa là “công việc” hoặc “lao động”. Còn zhineng có nghĩa là “trí tuệ”. Vì vậy, rengong zhineng có thể hiểu đơn giản là “trí tuệ do con người tạo ra”.

“Nhân tạo có thể gợi lên ý nghĩa về một thứ tổng hợp, đối lập với tự nhiên và con người. Trong khi đó, rengong nhắc nhở rõ ràng rằng trí tuệ này là sản phẩm của lao động con người”, Shuang Frost nói với tờ SCMP. Shuang Frost là người nghiên cứu về dịch thuật AI của Trung Quốc.

Sự khác biệt này trở nên đặc biệt có ý nghĩa khi AI bắt đầu hình thành một lĩnh vực nghiên cứu học thuật tại Trung Quốc vào khoảng năm 1980. Theo Shuang Frost, nhìn nhận công nghệ dưới góc độ chủ nghĩa Marx, các nhà lý luận Trung Quốc thời kỳ đầu không xem AI là “trí tuệ xa lạ” cạnh tranh với con người, mà coi đây là công cụ được tạo ra để mở rộng và chuyển đổi năng lực của con người.

Shuang Frost cho biết không phải người nói tiếng Trung nào cũng chủ động nghĩ đến lịch sử này khi sử dụng thuật ngữ. Tuy nhiên, yếu tố con người khó bị tách khỏi rengong zhineng hơn so với cách gọi “trí tuệ nhân tạo” trong tiếng Anh.

Ở Trung Quốc còn có một câu đùa phổ biến rằng một số sản phẩm ứng dụng AI chứa nhiều rengong hơn zhineng, tức là cần nhiều sức lao động của con người hơn là trí tuệ thực sự.

Câu nói này ám chỉ những người lao động từng đảm nhiệm việc gắn nhãn dữ liệu và thực hiện các công việc hậu trường cần thiết để những hệ thống tự động có thể hoạt động. Shuang Frost đề cập vấn đề này trong một chương sách theo dõi lịch sử và quá trình dịch thuật ngữ AI tiếng Trung, thuộc cuốn Machine Decision is Not Final (Quyết định của máy móc không phải là cuối cùng).

Động thái chuyển sang sử dụng thuật ngữ “siêu trí tuệ” của ông Trump nhằm nâng tầm công nghệ bằng cách nhấn mạnh năng lực vượt qua trí tuệ con người. Tuy nhiên, Shuang Frost cho rằng năng lực AI ngày càng phát triển không đồng nghĩa với việc thuật ngữ tiếng Trung này trở nên lỗi thời.

Bà lưu ý rằng một hệ thống trí tuệ có thể trở nên vô cùng mạnh mẽ mà vẫn là sản phẩm do con người tạo ra.

Trung Quốc cũng tranh luận về cách gọi AI

Trung Quốc từng có cuộc tranh luận riêng về việc nên gọi công nghệ này như thế nào.

Tháng 3, một bài bình luận đăng trên Nhân dân Nhật báo cho rằng chữ viết tắt tiếng Anh “AI” được sử dụng rộng rãi chưa phải là cách gọi thỏa đáng cho một công nghệ đang ngày càng ăn sâu vào đời sống thường nhật của người Trung Quốc.

Tác giả bài viết đề xuất tìm một tên gọi tiếng Trung ngắn gọn, dễ nhớ hơn để bổ sung cho thuật ngữ chính thức rengong zhineng. Bài viết dẫn ra những tên gọi thuần Trung Quốc đã trở nên quen thuộc, chẳng hạn diannao (não điện) để chỉ máy tính và shouji (máy cầm tay) để chỉ điện thoại di động.

Chao Hao, phó giáo sư thuộc khoa Nghiên cứu Trung Quốc tại Đại học Quốc gia Singapore, cho biết cuộc tranh luận tại Trung Quốc tập trung vào ba vấn đề: Tính dễ hiểu, bản sắc ngôn ngữ và khả năng truyền đạt thông tin đến công chúng.

Theo Chao Hao - người nghiên cứu về giao thoa giữa ngành dịch thuật và xử lý ngôn ngữ tự nhiên, một tên gọi tiếng Trung ngắn hơn có thể hữu ích mà vẫn giữ nguyên thuật ngữ đã được xác lập là rengong zhineng.

Shuang Frost nhận định các cuộc tranh luận về tên gọi AI tại Mỹ và Trung Quốc khác nhau căn bản về mục đích. Ông Trump cho rằng AI đã phát triển vượt xa tên gọi tiếng Anh hiện tại, trong khi cuộc tranh luận ở Trung Quốc xoay quanh lý do tại sao một từ viết tắt tiếng Anh đang dần thay thế thuật ngữ bản địa vốn đã được sử dụng rộng rãi.

Tuy nhiên, Shuang Frost cũng cảnh báo không nên xem những khác biệt về thuật ngữ này là bằng chứng cho thấy người Mỹ và người Trung Quốc có hai thế giới quan hoàn toàn tách biệt.

Theo bà, từ vựng công nghệ của Trung Quốc từ lâu đã chịu ảnh hưởng từ nhiều nền văn hóa và hệ thống tri thức khác nhau. Thuật ngữ này được tiếp nhận qua Nhật Bản, đồng thời chịu ảnh hưởng lớn từ các công trình nghiên cứu phương Tây.

“Các khái niệm thay đổi khi được truyền từ nơi này sang nơi khác. Chúng không đơn giản được nhập khẩu nguyên vẹn từ nền văn hóa này sang nền văn hóa khác”, Shuang Frost nói.

Tương lai của thuật ngữ rengong zhineng

Dù vậy, bản thân thuật ngữ rengong zhineng cũng có thể phải đối mặt với thách thức về ý nghĩa trong tương lai.

Theo Shuang Frost, khi AI ngày càng tham gia nhiều hơn vào việc huấn luyện và nâng cấp những mô hình tiếp theo - quá trình được gọi là tự cải tiến đệ quy (RSI) - con người có thể ngày càng ít trực tiếp tham gia vào quá trình tạo ra trí tuệ máy móc.

Điều này đặt ra một câu hỏi căn bản: Một hệ thống phải còn mang dấu ấn của con người đến mức nào thì mới xứng đáng được gọi là rengong zhineng, tức trí tuệ do con người tạo ra?

Shuang Frost cho rằng nghịch lý nằm ở chỗ thuật ngữ này có thể gặp khó khăn trong tương lai không phải vì AI trở nên quá thông minh để còn được gọi là rengong zhineng, mà vì dấu ấn của con người trong quá trình tạo ra nó ngày càng khó nhận thấy. Nói cách khác, ngày càng khó nhận ra đó là sản phẩm do con người làm ra.

Trong kịch bản ấy, ngôn ngữ có thể một lần nữa thay đổi để thích ứng.

Chao Hao cho rằng thuật ngữ chaoji zhineng, trong đó chaoji nghĩa là “siêu”, có thể bổ sung cho rengong zhineng với một nhóm năng lực cụ thể và trong những bối cảnh nhất định.