Cha con thiếu tướng quân y họ Phạm: (Kỳ 2) Dòng chảy y đức và ngọn lửa ba thế hệ
Từ tượng đài của người cha Anh hùng đến sự tiếp nối bản lĩnh của người con, dòng chảy y đức và khát vọng cứu người ấy tiếp tục được thắp lửa trọn vẹn sang thế hệ thứ ba dưới mái nhà Bệnh viện Trung ương Quân đội 108.
Trong lịch sử y học Việt Nam, chúng ta từng biết đến những gia đình có nhiều thế hệ thầy thuốc nổi tiếng, như gia đình Giáo sư Tôn Thất Tùng và người con trai, Phó Giáo sư, Viện sĩ Tôn Thất Bách. Nhưng có lẽ cũng không nhiều gia đình hội tụ những điểm tương đồng đặc biệt như hai cha con Thiếu tướng Phạm Gia Triệu và Thiếu tướng Phạm Hòa Bình. Cùng là những nhà phẫu thuật thần kinh hàng đầu của quân đội, cùng là Thầy thuốc Nhân dân, cùng từng giữ cương vị Phó Giám đốc Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, cùng học tập, nghiên cứu và nhận bằng tiến sĩ tại một viện nghiên cứu nổi tiếng của Liên Xô.
Và rồi người con tiếp tục những công việc mà người cha đã dành cả đời để gây dựng. Điều thú vị hơn nữa là trong gia đình này, nghề thầy thuốc không dừng lại ở thế hệ thứ hai. Người cháu nội của Giáo sư Phạm Gia Triệu cũng trở thành một bác sĩ phẫu thuật tại chính Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, nơi ông nội và cha mình đã gắn bó suốt nhiều thập niên. Anh là ....
Từ một gia đình Nho học ở làng Hành Thiện, trải qua nhiều biến thiên của lịch sử, đã hình thành một gia đình có ba thế hệ làm nghề thầy thuốc.
Người bác sĩ quân y đầu tiên được phong Anh hùng
Năm 1967, khi cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước bước vào giai đoạn quyết liệt, bác sĩ Phạm Gia Triệu được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân tại Đại hội Anh hùng Chiến sĩ thi đua toàn quốc. Ông cũng là vị bác sĩ Quân y đầu tiên của nước nhà vinh dự được phong danh hiệu cao quý này .
Đó là sự ghi nhận đặc biệt đối với một người thầy thuốc đã gắn bó với quân đội từ những ngày đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.
Nhìn lại cuộc đời ông, có thể thấy những đóng góp ấy không phải bắt đầu từ những công trình khoa học trong phòng nghiên cứu, mà trước hết được hình thành từ thực tiễn chiến đấu và cứu chữa thương binh.
Từ Chiến khu Đông Triều, Chiến dịch Biên giới năm 1950, Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954 đến Mặt trận B5 năm 1968 rồi Chiến dịch Hồ Chí Minh năm 1975, bác sĩ Phạm Gia Triệu đã có mặt ở nhiều chiến trường quan trọng của đất nước. Ông không chỉ tham gia chỉ huy, tổ chức công tác quân y mà còn trực tiếp phẫu thuật những ca bệnh hiểm nghèo, đặc biệt là các vết thương sọ não và cột sống.
Một bác sĩ ngoại khoa từng trải qua chiến tranh như thế hẳn hiểu rất rõ rằng, nhiều khi chiến thắng của người thầy thuốc không được đo bằng những thành tích dễ nhìn thấy, mà bằng việc một người lính bị thương có thể trở về với gia đình, một bệnh nhân nguy kịch có thêm cơ hội sống.
Năm 1972, Mỹ lại ném bom miền Bắc. Trong một buổi mổ phiên, anh đang mổ một ca áp xe não cho một đại úy bạn Lào, máy bay Mỹ bắn phá quanh viện. Một quả rốc két bắn gần nhà mổ. Các mảnh vỡ trùm lên bàn mổ. Cả kíp mổ che lấy thương binh. Một mảnh văng vào đầu anh Triệu. Anh vẫn bình tĩnh cho kíp mổ sơ tán, một mình anh ở lại với thương binh. Buổi tối mổ lại, thương binh được cứu sống
B.s Trần Trọng Vực - “Người Thầy thuốc Nhân dân”
Những kinh nghiệm ấy đã hình thành nên tư duy khoa học và phương pháp làm việc của ông. Sau này, chính những điều đó được ông truyền lại cho con trai Phạm Hòa Bình và nhiều thế hệ học trò khác...
Nếu người cha gắn bó với những cuộc chiến tranh giải phóng và bảo vệ Tổ quốc thì người con lại bắt đầu nghề nghiệp vào một thời điểm cũng đầy thử thách. Năm 1978, khi bác sĩ trẻ Phạm Hòa Bình về nhận công tác tại Khoa Phẫu thuật Thần kinh Bệnh viện 108, cuộc chiến tranh bảo vệ biên giới Tây Nam diễn ra ác liệt. Những thương binh bị tổn thương sọ não, cột sống liên tục được chuyển từ chiến trường về tuyến sau.
Năm 1979, cuộc chiến tranh bảo vệ biên giới phía Bắc lại đặt ra những nhiệm vụ cấp bách đối với ngành quân y. Bởi vậy, những năm đầu hành nghề của Phạm Hòa Bình không phải là thời gian được làm việc trong điều kiện hòa bình hoàn toàn.
Ông tiếp tục đối mặt với những hậu quả khốc liệt của chiến tranh, những ca bệnh phức tạp và những đòi hỏi rất cao đối với chuyên môn. Có thể nói, người cha từng trưởng thành từ chiến trường, còn người con cũng bước vào nghề trong hoàn cảnh mà chiến tranh vẫn để lại những thử thách rất lớn đối với người thầy thuốc.
Chính ở điểm này, hai thế hệ đã gặp nhau.
Những công trình khoa học đi ra từ thực tiễn
Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Gia Triệu không chỉ nổi tiếng là một phẫu thuật viên cao cấp giỏi mà còn là nhà khoa học có nhiều đóng góp quan trọng đối với ngành phẫu thuật thần kinh.
Từ sau khi trở về nước năm 1960, ông dành nhiều tâm huyết cho việc xây dựng chuyên ngành, đào tạo các thế hệ bác sĩ và nghiên cứu những phương pháp điều trị phù hợp với điều kiện thực tiễn Việt Nam.
Ông cùng các cộng sự nghiên cứu nhiều vấn đề như u máu não, dị vật trong não, vết thương sọ não do bom bi, chẩn đoán sớm áp xe não, tổn thương não thất trong phẫu thuật lấy áp xe não, các phương pháp xử trí khuyết xương sọ… Đó đều là những vấn đề rất thiết thực đối với ngành quân y trong điều kiện chiến tranh.
Đặc biệt, từ những kinh nghiệm cứu chữa thương binh ngoài mặt trận, ông cùng tập thể các phẫu thuật viên biên soạn cuốn Điều lệ xử lý vết thương chiến tranh.
Tài liệu này có ý nghĩa trong việc thống nhất những nguyên tắc xử trí thương tích, giúp nâng cao hiệu quả điều trị ở các tuyến quân y. Công trình không chỉ phục vụ các bác sĩ quân y mà còn có giá trị đối với sự phối hợp giữa quân y và dân y. Năm 1963, cuốn Chấn thương thần kinh của ông được Nhà xuất bản Y học ấn hành.
Đây được xem là một trong những dấu mốc quan trọng của chuyên ngành phẫu thuật thần kinh nước ta, bởi trước đó tài liệu giảng dạy chuyên sâu bằng tiếng Việt về lĩnh vực này còn rất hạn chế.
Sau đó, ông tiếp tục biên soạn nhiều tài liệu chuyên môn về u não, chẩn đoán và điều trị các chấn thương thần kinh, cấp cứu ngoại khoa… Những công trình ấy có ý nghĩa không chỉ đối với thực tiễn điều trị, mà còn đối với việc đào tạo đội ngũ bác sĩ kế cận.
Bác sĩ Phạm Hòa Bình chính là một trong những người được tiếp cận trực tiếp với di sản khoa học ấy.
Nhưng người cha không muốn con trai chỉ học thuộc những gì mình đã làm. Ông dạy con trai phải biết đọc tài liệu mới, tự phân tích bệnh án, tìm hiểu các phương pháp điều trị khác nhau và mạnh dạn trao đổi về những vấn đề chuyên môn.
Trong lời kể của Phó GS, TS Phạm Hòa Bình, tôi đặc biệt chú ý một chi tiết: mỗi khi gặp ca mổ khó, người cha thường gợi ý để con suy nghĩ, tham khảo y văn, rồi mới cùng bàn bạc lựa chọn phương án xử trí. Đó là một cách dạy học biết tôn trọng trò rất đáng trân trọng. Bởi trong khoa học, sự kế thừa không có nghĩa là người đi sau chỉ lặp lại những gì người đi trước đã thực hiện. Kế thừa đích thực phải bao gồm cả việc tiếp tục tìm tòi, phát triển và vượt qua những giới hạn cũ.
Người cha truyền nghề, nhưng cũng tạo điều kiện để người con từng bước trưởng thành bằng chính năng lực của mình.
Hai vị tướng, hai thế hệ lãnh đạo một bệnh viện
Trong cuộc đời công tác, Giáo sư Phạm Gia Triệu từng giữ chức Viện phó về Ngoại khoa của Viện Quân y 108, tức một trong những vị trí lãnh đạo chuyên môn quan trọng của bệnh viện.
Ngoài ra, ông còn đảm nhiệm nhiều cương vị trong các tổ chức chuyên ngành, như Phó Chủ tịch Hội Ngoại khoa Việt Nam, Phó Chủ tịch Hội Thần kinh, Tâm thần và Phẫu thuật Thần kinh Việt Nam.
Năm 1976, sau ngày đất nước thống nhất, ông được bầu làm đại biểu Quốc hội khóa VI. Năm 1980, ông được phong học hàm Giáo sư. Năm 1985, ông được phong quân hàm Thiếu tướng. Năm 1989, ông được Nhà nước trao tặng danh hiệu Thầy thuốc Nhân dân.
Đó là những phần thưởng xứng đáng cho gần nửa thế kỷ hoạt động cách mạng, phục vụ quân đội, nghiên cứu khoa học, giảng dạy và chữa bệnh cứu người.
Người con trai Phạm Hòa Bình cũng có một quá trình trưởng thành đáng chú ý. Sau những năm công tác tại Khoa B7, ông được cử sang Liên Xô làm nghiên cứu sinh, bảo vệ thành công luận án tiến sĩ năm 1992 tại Viện Phẫu thuật Thần kinh Trung ương Burdenko.
Trở về nước, ông tiếp tục công tác tại Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, từng giữ chức Chủ nhiệm Khoa Ngoại thần kinh, rồi Phó Giám đốc bệnh viện Trung ương Quân đội 108. Ông trở thành chuyên gia đầu ngành về phẫu thuật thần kinh quân đội, đặc biệt trong điều trị các bệnh lí và chấn thương cột sống.
Năm 2007, ông được phong học hàm Phó Giáo sư. Năm 2009, được phong quân hàm Thiếu tướng. Năm 2012, được Nhà nước trao tặng danh hiệu Thầy thuốc Nhân dân. Ông cũng từng giữ cương vị Phó Chủ tịch Hội Phẫu thuật Thần kinh Việt Nam.
Nếu đặt những dấu mốc ấy cạnh nhau, chúng ta sẽ thấy một sự tương đồng khá thú vị. Người cha nhận bằng tiến sĩ năm 1960, được phong học hàm Giáo sư năm 1980, quân hàm Thiếu tướng năm 1985, danh hiệu Thầy thuốc Nhân dân năm 1989.
Người con nhận bằng tiến sĩ năm 1992, được phong học hàm Phó Giáo sư năm 2007, quân hàm Thiếu tướng năm 2009, danh hiệu Thầy thuốc Nhân dân năm 2012.
Tất nhiên, mọi sự so sánh đều chỉ có ý nghĩa tương đối bởi mỗi thế hệ sống và làm việc trong một hoàn cảnh lịch sử khác nhau. Nhưng phải thừa nhận rằng, những điểm tương đồng giữa hai cha con là rất hiếm gặp.
Cả hai cùng mang quân hàm cấp tướng, cùng gắn bó với một bệnh viện lớn của quân đội, cùng được Nhà nước tôn vinh về y đức và tài năng, cùng góp phần phát triển một chuyên ngành khó của y học hiện đại. Điều đó không chỉ là niềm tự hào của riêng gia đình, dòng họ mà còn là một câu chuyện đẹp về truyền thống học tập, cống hiến của người Việt Nam.
Người thầy thuốc không muốn rời xa bệnh viện
Có một chi tiết trong cuộc đời Thiếu tướng Phạm Hòa Bình khiến tôi khá cảm phục.
Sau khi nghỉ công tác theo chế độ, ông vẫn không thực sự rời xa nghề nghiệp.
Năm 2017, khi Bệnh viện Trung ương Quân đội 108 phát triển các cơ sở điều trị kỹ thuật cao, ông được bệnh viện mời trở lại làm giám đốc chuyên môn Khu phẫu thuật và điều trị theo yêu cầu của Bệnh viện Trung ương Quân đội 108.
Và người thầy thuốc đã từng trải qua hàng chục năm bên bàn mổ lại tiếp tục đem kinh nghiệm, kiến thức chuyên môn của mình phục vụ người bệnh.
Nếu như ngày trước, người cha Phạm Gia Triệu dù đã chuyển sang công tác tại Hội đồng Y học Quân sự Bộ Quốc phòng vẫn tiếp tục đến bệnh viện tham gia khám chữa bệnh, hướng dẫn các bác sĩ trẻ thì nhiều năm sau, người con trai cũng có sự lựa chọn gần như tương tự.
Đến tuổi nghỉ chế độ nhưng vẫn tiếp tục làm việc khi còn sức khỏe, còn điều kiện và còn được đồng nghiệp tin cậy.
Đó là một điểm gặp nhau nữa giữa hai thế hệ.
Đối với những người thầy thuốc có trình độ chuyên môn cao, kinh nghiệm tích lũy sau hàng chục năm làm nghề là một tài sản quý giá.
Những kiến thức ấy không chỉ được đúc kết từ sách vở, hội nghị khoa học hay những năm tháng nghiên cứu ở nước ngoài, mà còn đến từ hàng nghìn giờ trực tiếp điều trị, theo dõi bệnh nhân, từ những ca bệnh thành công và cả những trường hợp không đạt kết quả như mong muốn.
Chính vì vậy, việc những bác sĩ có kinh nghiệm tiếp tục tham gia khám chữa bệnh và đào tạo thế hệ trẻ không chỉ có ý nghĩa với bản thân họ, mà còn có giá trị đối với cả một chuyên ngành.
Ở cha con Phạm Gia Triệu và Phạm Hòa Bình, tôi nhận thấy sự tương đồng ấy không phải là một sự trùng hợp tình cờ.
Đó là cách ứng xử với nghề nghiệp của những người coi công việc cứu chữa người bệnh là trách nhiệm gắn bó suốt đời.
Một gia đình ba thế hệ thầy thuốc
Nhưng câu chuyện về gia đình hai vị tướng quân y này chưa dừng lại ở đó. Thiếu tướng Phạm Hòa Bình có một hoàn cảnh gia đình khá đặc biệt.
Năm 1987, khi ông đang ở độ tuổi sung sức trong nghề nghiệp, người vợ của ông không may qua đời trong một vụ tai nạn máy bay quân sự.
Đó là một mất mát lớn đối với gia đình.
Hai vợ chồng ông có một người con trai là Phạm Ngọc Minh, sinh năm 1981. Vượt qua những biến cố của cuộc sống, Phạm Hòa Bình tiếp tục công tác, nghiên cứu và cống hiến cho ngành y.
Người con trai Phạm Ngọc Minh sau này cũng lựa chọn nghề thầy thuốc. Anh trở thành phẫu thuật viên của Khoa Phẫu thuật hàm mặt và tạo hình. Rồi hiện là phó Chủ nhiệm khoa Phẫu thuật tạo hình và vi phẫu A, Trung tâm Phẫu thuật tạo hình và sọ mặt Bệnh viện Trung ương Quân đội 108.
Như vậy, từ Thiếu tướng, Giáo sư TS Phạm Gia Triệu đến Thiếu tướng, PGS, TS Phạm Hòa Bình rồi Tiến sĩ, bác sĩ Phạm Ngọc Minh, đã có ba thế hệ trong một gia đình cùng theo nghề y.
Điều đặc biệt là cả ba thế hệ đều gắn bó với Bệnh viện Trung ương Quân đội 108. Dĩ nhiên, người cháu không nhất thiết phải lựa chọn đúng chuyên ngành phẫu thuật thần kinh của ông nội và cha mình. Nhưng cùng là những người làm nghề phẫu thuật, cùng làm việc trong môi trường quân y, sự tiếp nối ấy vẫn có ý nghĩa rất đáng trân trọng.
Từ một ngôi làng giàu truyền thống khoa bảng, từ những bậc tiền nhân từng đỗ đạt trong các kỳ thi Nho học, gia đình này đã có sự chuyển tiếp qua nhiều thế hệ. Ngày trước là những người học chữ Thánh hiền, làm quan và dạy học.
Đến thời hiện đại là những người học y khoa, trực tiếp cứu chữa người bệnh và góp phần đào tạo các thế hệ thầy thuốc kế cận. Điều xuyên suốt qua các thế hệ ấy chính là tinh thần hiếu học, ý thức rèn luyện và trách nhiệm đối với xã hội.
Một câu nói của người từng ở phía bên kia chiến tuyến
Khi tìm hiểu về Giáo sư Phạm Gia Triệu, tôi gặp một chi tiết khá thú vị được ghi lại trong tư liệu về ông. Sau năm 1975, một vị tướng từng phụ trách ngành quân y của quân đội Việt Nam Cộng hòa đã bày tỏ sự thán phục đối với tài năng của người thầy thuốc quân y phía bên kia chiến tuyến.
Theo lời kể được lưu lại, vị tướng ấy nhận xét: “Bác sĩ Phạm Gia Triệu là bậc thầy của bậc thầy chúng tôi”.
Tôi nghĩ rằng, dù cần tiếp tục xác minh đầy đủ hoàn cảnh và người đưa ra nhận xét ấy, đây vẫn là một chi tiết đáng chú ý. Bởi sự đánh giá về tài năng chuyên môn, nhất là trong lĩnh vực y học, đôi khi có thể vượt qua những khác biệt và đối đầu do lịch sử tạo nên.
Trong chiến tranh, người lính có thể đứng ở hai phía chiến tuyến. Nhưng trong khoa học và y học, tài năng thực sự vẫn có giá trị riêng của nó và luôn được công tâm tôn trọng .
Năm 2000, mười năm sau khi Giáo sư Phạm Gia Triệu qua đời, ông được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về khoa học và công nghệ với công trình liên quan đến việc bảo đảm quân y của Quân đội nhân dân Việt Nam trong chiến tranh cứu nước và giữ nước. Đó là một sự ghi nhận đối với những cống hiến lâu dài của ông.
Trong những kỷ vật về cuộc đời hoạt động, chiến đấu và nghiên cứu khoa học của Giáo sư Phạm Gia Triệu được lưu giữ, trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam và Phòng truyền thống Bệnh viện Trung ương Quân đội 108 , đặc biệt có khẩu súng Carbine-một kỷ vật của cuộc Tổng tiến công Xuân Mậu Thân 1968.
Với người con trai là PGS, TS Phạm Hòa Bình, có lẽ di sản lớn nhất mà người cha để lại không chỉ là những công trình khoa học hay những danh hiệu cao quý, mà còn là phương pháp tư duy và đạo đức nghề nghiệp.
Chính ông đã từng nói về những bài học mà cha mình truyền lại: phải biết suy nghĩ ngắn gọn, mạch lạc, thực tế, nhưng luôn khách quan, khoa học và đặc biệt phải có dũng khí nhận ra thiếu sót.
Tôi cho rằng, đó là những phẩm chất mà bất cứ người thầy thuốc nào cũng cần có, không riêng gì các bác sĩ phẫu thuật thần kinh.
Người con luôn thấy mình nhỏ bé trước các bậc tiền nhân. Khi viết cuốn sách về làng Hành Thiện, tôi có một kỷ niệm khá thú vị với Thiếu tướng Phạm Hòa Bình.
Trong quá trình lựa chọn những nhân vật tiêu biểu của làng để đưa vào sách, tôi đã có ý định dành một bài viết về ông.
.png)