Charles DarwinKì 1: Cãi lời cha ra biển và chuyến đi phượt thay đổi thế giới
Charles Darwin là cha đẻ của thuyết tiến hóa khiến nhân loại bừng tỉnh khỏi sự u mê. Tất cả bắt đầu từ một chuyến đi của chàng thanh niên mê khám phá.
C
ó những cuộc đời bắt đầu không phải bằng hào quang rực rỡ hay tư chất thiên tài lộ diện từ sớm, mà bằng những bước chân lạc lối, sự kì vọng đè nặng của gia đình và niềm hoài nghi âm thầm trước những khuôn mẫu sẵn có. Charles Darwin của tuổi đôi mươi là một thanh niên như thế. Ông từng chịu đựng cảm giác bất lực khi không thể đáp ứng mong mỏi của người cha quyền uy, từng tìm cách lẩn tránh thực tế trong những buổi đi săn vô định hay đam mê sưu tầm côn trùng bị xem là vô bổ.
Thế nhưng, khi con tàu HMS Beagle nhổ neo rời bến cảng Plymouth vào một ngày mùa đông lạnh giá năm 1831, hành trình ấy đã vô tình tách ông ra khỏi quỹ đạo êm đềm đã được dọn sẵn. Suốt 5 năm lênh đênh qua những đại dương xa xôi, vượt qua vô số cơn say sóng hành hạ và những trận bão cát gầm gào, người cử nhân thần học trẻ tuổi đã nhìn thấy một thế giới tự nhiên cuộn trào, sống động và đầy biến động. Những hóa thạch chôn sâu dưới lòng đất Nam Mỹ hay các loài sinh vật riêng biệt trên quần đảo Galápagos đã thì thầm vào tai ông một bí mật khủng khiếp. Chuyến đi ấy không chỉ thay đổi số phận của riêng Charles Darwin, nó chuẩn bị chấn động toàn bộ nền tảng tư duy của nhân loại về sự sống.
Cậu học trò ngơ ngác và áp lực của dòng họ Wedgwood - Darwin
Mùa thu năm 1825, không khí ẩm ướt và lạnh lẽo tràn ngập những con phố rải đá hộc tại Edinburgh. Giữa dòng người hối hả của thành phố y học nổi tiếng bậc nhất châu Âu thời bấy giờ, Charles Darwin bước đi với tâm trạng nặng trĩu. Cậu thanh niên 16 tuổi khi ấy mang trên vai kì vọng to lớn của một gia tộc lẫy lừng. Cha cậu, bác sĩ Robert Darwin, là một người đàn ông có uy quyền tuyệt đối trong gia đình với thân hình đồ sộ nặng hơn 130 kg và một sự nghiệp tài chính vinh quang. Ông ngoại của Charles chính là Josiah Wedgwood, nhà công nghiệp thiên tài đã gầy dựng nên đế chế gốm sứ Wedgwood lừng lẫy toàn cõi Anh quốc. Sự kết hợp giữa hai dòng họ giàu có và quyền lực ấy tạo ra một cái bóng quá lớn, phủ lên vai cậu con trai thứ hai vốn có bản tính nhút nhát và trầm lặng.
Bác sĩ Robert Darwin quyết định rằng Charles phải theo đuổi ngành y để nối nghiệp gia đình. Nhưng phòng giảng đường y khoa Edinburgh đối với Charles lại là một cơn ác mộng kéo dài. Cậu ghét những bài giảng giải phẫu khô khan của giáo sư Alexander Monro III, người chỉ biết đọc lại các ghi chép cũ kĩ của người cha mình. Nhưng điều tồi tệ nhất diễn ra trong các phòng mổ của bệnh viện Royal Infirmary.
Vào thời điểm ấy, thuốc gây mê vẫn chưa được phát minh. Những tiếng la hét thảm thiết của bệnh nhân bị đè chặt trên bàn mổ, mùi máu tươi nồng nặc và những đường dao cắt xẻ thịt xương tàn nhẫn đã gieo vào lòng Charles sự hãi hùng sâu sắc. Sau khi chứng kiến hai cuộc phẫu thuật đẫm máu, trong đó có một bệnh nhân là trẻ em, Charles đã hoảng sợ bỏ chạy khỏi phòng mổ. Cậu biết rằng mình không bao giờ có thể trở thành một bác sĩ.
"Con chẳng quan tâm đến điều gì ngoài săn bắn, nuôi chó và bắt chuột; con sẽ làm xấu mặt bản thân và cả gia đình!"
Người cha nói với Charles Darwin
Trở về nhà ở Shrewsbury với thất bại ê chề, Charles phải đối mặt với sự giận dữ tích tụ của người cha. Trong một khoảnh khắc mất kiểm soát, ông Robert Darwin đã thốt ra những lời cay nghiệt xé lòng cậu con trai: "Con chẳng quan tâm đến điều gì ngoài săn bắn, nuôi chó và bắt chuột; con sẽ làm xấu mặt bản thân và cả gia đình!"
Không thể biến con thành bác sĩ, ông Robert liền vạch ra một con đường khác, an toàn và êm đềm hơn: gửi Charles đến Đại học Cambridge để học thần học, chuẩn bị trở thành một linh mục làng thuộc Giáo hội Anh. Đó là một mẫu hình nghề nghiệp phổ biến dành cho những quý tộc trẻ tuổi thời bấy giờ, một cuộc sống sung túc, địa vị xã hội được kính trọng, nhiều thời gian rảnh rỗi để tận hưởng những thú vui điền viên. Charles ngập ngừng chấp nhận. Cậu chuyển đến Christ’s College, Cambridge vào đầu năm 1828.
Tuy nhiên, thay vì đắm mình vào những giáo lí Kitô giáo hay ngôn ngữ cổ, Charles lại bị cuốn vào một niềm đam mê mãnh liệt bị giới học thuật đương thời coi là trò chơi trẻ con là chủ nghĩa cuồng bọ cánh cứng. Cùng với người anh họ William Darwin Fox, Charles dành hàng giờ đồng hồ lang thang qua các vùng đầm lầy, vạch từng lớp vỏ cây mùn, lội qua những bãi bùn lầy bẩn để tìm kiếm các loài bọ quý hiếm.
Có một câu chuyện nổi tiếng kể rằng, trong một lần đi săn côn trùng, Charles cầm trên tay hai con bọ hiếm thì bất ngờ phát hiện ra con thứ ba thuộc loài vô cùng độc đáo. Không muốn bỏ lỡ, cậu liền nhét ngay con bọ đang cầm trên tay phải vào miệng để rảnh tay bắt con thứ ba. Con bọ trong miệng lập tức phun ra một chất dịch cay xè, làm rát bỏng lưỡi Charles, khiến cậu phải nhổ ra trong đau đớn và đánh mất cả ba con.
Chính niềm đam mê tưởng chừng ngây ngô ấy đã dẫn đường cho Charles gặp gỡ hai người thầy lớn, những người sẽ làm thay đổi hoàn toàn cuộc đời cậu. Đó là giáo sư thực vật học John Stevens Henslow và giáo sư địa chất học Adam Sedgwick. Giáo sư Henslow nhanh chóng nhận ra ở chàng sinh viên thần học này một khả năng quan sát tinh tế và niềm yêu thích tự nhiên thuần khiết. Ông nhận Charles làm học trò cưng, thường xuyên cùng cậu đi dạo qua những khu vườn thực vật và truyền cho cậu phương pháp quan sát khoa học cẩn trọng.
Đến tháng 8 năm 1831, sau khi hoàn thành kì thi tốt nghiệp thần học, Charles trở về nhà sau chuyến khảo sát địa chất đầy gian khổ ở vùng xứ Wales cùng giáo sư Sedgwick. Tại đây, một lá thư chuyển phát nhanh đang đợi cậu trên bàn làm việc. Đó là thư của giáo sư Henslow.
Nội dung lá thư chứa đựng một lời mời bất ngờ: Thuyền trưởng Robert FitzRoy của Hải quân Hoàng gia Anh đang tìm kiếm một nhà tự nhiên học trẻ tuổi, một người thuộc tầng lớp quý tộc có thể đồng hành và chia sẻ không gian sống cùng ông trên con tàu HMS Beagle trong chuyến khảo sát kéo dài hai năm quanh bờ biển Nam Mỹ. Henslow viết rằng ông đã tiến cử Charles vì tin rằng cậu là người phù hợp nhất cho chuyến đi này.
Trái tim Charles đập liên hồi vì hưng phấn. Ý nghĩ được đặt chân đến những vùng đất nhiệt đới xa xôi, được nhìn ngắm những khu rừng nguyên sinh ngút ngàn đã thôi thúc cậu mãnh liệt. Nhưng rào cản lớn nhất lại một lần nữa xuất hiện: Bác sĩ Robert Darwin.
Khi Charles trình bày lời mời, ông Robert đã phản đối bằng một thái độ quyết liệt. Người cha cho rằng chuyến đi này hoàn toàn vô bổ, là một sự lãng phí thời gian, đe doạ đến tính mạng và sẽ làm hỏng tương lai trở thành linh mục của Charles. Ông cho rằng con tàu chỉ là một cái bẫy nguy hiểm và Charles lại đang tìm cách trốn chạy trách nhiệm gia đình. Nhưng biết con trai vẫn chưa nguôi ngoai, ông Robert để lại một khe hở nhỏ: "Nếu con có thể tìm được bất kì người nào có lí trí đàng hoàng ủng hộ chuyến đi này, cha sẽ đồng ý”.
Trong sự tuyệt vọng, Charles đã tìm đến người cậu ruột Josiah Wedgwood II tại trang trại Maer. Khác với người cha khắc nghiệt, ông Josiah là một người rộng lượng, có tầm nhìn thoáng đạt. Nhận thấy khát khao chân thành và tiềm năng ẩn giấu trong mắt đứa cháu, ông Josiah đã lập tức lên ngựa, cùng Charles vượt qua chặng đường dài trong đêm để trở về Shrewsbury gặp bác sĩ Robert.
Bằng sự điềm tĩnh và những lập luận thấu tình đạt lí, ông Josiah đã thuyết phục được vị bác sĩ khó tính. Ông khẳng định chuyến đi sẽ là một cơ hội rèn luyện tuyệt vời cho Charles, giúp cậu trưởng thành và tự tin hơn. Trước sự can thiệp của người em vợ mà mình luôn nể trọng, ông Robert Darwin cuối cùng đã gật đầu. Ông không những đồng ý mà còn cam kết sẽ chu cấp toàn bộ chi phí cho Charles trong suốt chuyến hải trình. Cánh cửa bước ra thế giới rộng lớn chính thức mở ra trước mắt cậu học trò từng bị coi là lạc lối của dòng họ Wedgwood - Darwin.
5 năm trên đại dương khám phá những điều ngoài Kinh Thánh
Sáng ngày 27/12/1831, sau nhiều tuần hoãn lại vì thời tiết xấu, con tàu HMS Beagle chính thức nhổ neo rời cảng Plymouth, rẽ sóng tiến ra Đại Tây Dương. Đó là một con tàu chiến loại nhỏ dài khoảng 27 mét, được cải tạo lại để phục vụ nhiệm vụ đo đạc hải đồ. Căn phòng cabin dành cho Charles vô cùng chật hẹp, chàng phải chia sẻ không gian làm việc với các sĩ quan, ngủ trên một chiếc võng treo ngay phía trên bàn vẽ bản đồ. Với chiều cao 1,82 mét, Charles thường xuyên phải khom lưng khi di chuyển trong không gian chật chội ấy.
Nhưng thử thách thể xác tồi tệ nhất đối với Charles không phải là không gian hẹp mà là căn bệnh say sóng dai dẳng. Ngay khi con tàu chao đảo trên những con sóng lớn, Charles rơi vào trạng thái nôn mửa, kiệt sức và đau đầu dữ dội. Căn bệnh này sẽ bám riết lấy chàng trong suốt cả 5 năm hải hành, biến mỗi ngày trên biển thành một cuộc hành hình thể xác. Tuy nhiên, bất chấp những đợt sóng làm cơ thể rã rời, niềm say mê khoa học trong Charles chưa bao giờ lụi tàn.
"Nếu con có thể tìm được bất kì người nào có lí trí đàng hoàng ủng hộ chuyến đi này, cha sẽ đồng ý”
Người cha nói với Charles Darwin
Mang theo bên mình tập đầu tiên của cuốn sách Các nguyên lí Địa chất học của Charles Lyell do thuyền trưởng FitzRoy tặng, Darwin bắt đầu nhìn thế giới bằng một lăng kính hoàn toàn mới. Lyell đưa ra một lí thuyết táo bạo thời bấy giờ: Bề mặt Trái Đất không phải được tạo ra bởi những trận Đại hồng thủy xối xả do Đấng Tạo hóa dội xuống trần gian trong vài nghìn năm, mà được hình thành từ từ bởi những lực địa chất nhỏ bé như mưa, gió, núi lửa và động đất kéo dài qua vô tận thời gian.
Khi con tàu Beagle cập bến bờ biển Nam Mỹ, Darwin có cơ hội kiểm chứng lí thuyết của Lyell trên thực địa. Tại Punta Alta, thuộc bờ biển Argentina ngày nay, Darwin đã dành nhiều tuần tỉ mỉ đào xới những vách đá trầm tích ven biển. Dưới lớp đất cát, chàng kinh ngạc phát hiện ra vô số hóa thạch xương của những loài thú khổng lồ đã tuyệt chủng. Đó là bộ xương của Megatherium, một sinh vật giống con lười nhưng có kích thước to bằng một con voi và Glyptodon, một loài thú có lớp mai giáp khổng lồ giống như con armadillo ngày nay.
Điều khiến Darwin trăn trở không dừng lại ở kích thước to lớn của chúng, mà là mối liên hệ kì lạ giữa những hóa thạch này và các loài sinh vật đang sống ngay trên chính vùng đất đó. Tại sao Đấng Tạo hóa lại hủy diệt hoàn toàn những loài sinh vật khổng lồ để rồi sau đó lại tạo ra những phiên bản thu nhỏ có cấu trúc cơ thể gần như hệt chúng trên cùng một tọa độ địa lí? Nếu các loài sinh vật được tạo ra riêng biệt và vĩnh viễn không thay đổi, tại sao lại có sự nối tiếp kì lạ về mặt hình thái qua các thời kì địa chất như vậy?
Sự hoài nghi tiếp tục được củng cố khi Darwin trải qua một trận động đất dữ dội tại Concepción, Chile vào tháng 2 năm 1835. Cơn chấn động làm rung chuyển lòng đất, nhấn chìm các ngôi nhà và đẩy bờ biển nâng cao lên gần 1 mét chỉ trong vài phút. Khi đi khảo sát dọc theo bờ biển sau trận động đất, Darwin nhìn thấy những bãi vỏ sò đá vôi tươi nguyên bị đẩy lên cao hơn mực nước biển hàng mét, nằm chết khô trên các vách đá. Ông nhận ra rằng những dãy núi Andes sừng sững kia rất có thể đã được nâng lên từng chút một qua hàng triệu trận động đất như thế. Trái Đất vô cùng già cỗi và thời gian địa chất là vô tận, đủ dài để những thay đổi chậm rãi nhất có thể tạo nên những biến chuyển vĩ đại.
Tháng 9 năm 1835, tàu Beagle thả neo tại quần đảo Galápagos, một chuỗi các hòn đảo núi lửa cô độc nằm cách bờ biển Ecuador khoảng 1.000 km về phía tây. Nhìn từ xa, các hòn đảo hiện ra như những đống xỉ bọt đen hôi hám, khô khốc và đầy đá nham thạch. Nhưng chính tại quần đảo cằn cỗi này, nhận thức của Darwin về thế giới sinh học đã phải chịu một cú va chạm nảy lửa.
Tại đây, Nicholas Lawson, phó thống đốc của quần đảo, đã nói với Darwin một điều kì lạ. Đó là ông có thể nhìn vào hình dáng chiếc mai của một con rùa khổng lồ và biết chính xác nó đến từ hòn đảo nào. Những con rùa ở hòn đảo ẩm ướt có mai hình vòm và cổ ngắn vì thức ăn của chúng là cỏ dưới mặt đất; trong khi rùa ở những hòn đảo khô hạn hơn lại có mai hình yên ngựa, phía trước uốn cong lên cho phép chúng vươn chiếc cổ dài ra để ăn những chiếc lá xương rồng trên cao.
Darwin bắt đầu thu thập các mẫu vật chim ca hát trên các hòn đảo San Cristóbal, Floreana và Isabela. Ban đầu, chàng không nhận ra tầm quan trọng của chúng và thậm chí còn để lẫn lộn các mẫu vật chim giữa các đảo với nhau. Nhưng chàng sớm nhận thấy có sự khác biệt rõ rệt về hình dáng chiếc mỏ giữa các quần thể chim trên từng hòn đảo. Có loài sở hữu chiếc mỏ to, khỏe dùng để cắn vỡ các hạt cây cứng; có loài lại có chiếc mỏ nhỏ, mảnh dẻ chuyên dùng để bắt côn trùng trong khe đá; loài khác lại có mỏ hơi cong để hút mật hoa.
Dù có hình dáng mỏ khác nhau để thích nghi với nguồn thức ăn riêng biệt trên từng đảo, tất cả chúng đều mang những đặc điểm nền tảng của loài chim sẻ lục địa Nam Mỹ. Một câu hỏi nhói lên trong tâm trí nhà tự nhiên học trẻ: Phải chăng Đấng Tạo Hóa đã cất công bay từ hòn đảo này sang hòn đảo khác, tạo ra từng loài chim riêng biệt với những chiếc mỏ chỉnh sửa đôi chút cho phù hợp với từng môi trường nhỏ? Hay là, một quần thể chim ban đầu từ lục địa đã vô tình bay đến quần đảo này và qua nhiều thế hệ, dưới tác động của môi trường riêng biệt trên từng đảo, chúng đã dần biến đổi thành các loài khác nhau?
Tư duy về sự "cố định của các loài", một trụ cột tôn giáo và triết học kéo dài suốt hàng nghìn năm, khẳng định mọi sinh vật được Tạo Hóa dựng lên hoàn hảo và vĩnh viễn không biến đổi từ thời khắc khởi thủy, bắt đầu rạn nứt hoàn toàn trong tư duy của Darwin. Thiên nhiên thực tế rực rỡ, biến ảo và linh hoạt vượt xa những khuôn thước chật hẹp được ghi trong Kinh Thánh.
Tiếng thì thầm từ lòng đất và bước chân trở về cô độc của Charles Darwin
Ngày 2/10/1836, sau 5 năm 2 ngày lênh đênh qua các đại dương, con tàu HMS Beagle cuối cùng cũng cập bến Falmouth, nước Anh dưới một cơn mưa mù giăng kín mặt biển. Chàng thanh niên Charles Darwin bước xuống tàu không còn là cậu sinh viên thần học lúng túng, ngơ ngác năm xưa. Ông trở về với tư cách một nhà tự nhiên học dày dạn kinh nghiệm, sở hữu một kho tàng vô giá gồm hàng nghìn mẫu vật khô, vô số lọ thủy tinh chứa mẫu động vật ngâm cồn, hàng trăm trang nhật kí khảo sát tỉ mỉ và một tư duy khoa học đã được tôi luyện qua bão tố.
Trở về ngôi nhà cũ ở Shrewsbury, người cha Robert Darwin nhìn thấy cậu con trai trưởng thành, rắn rỏi liền thốt lên một câu khác hẳn 5 năm trước: "Hình dáng cái đầu của nó đã thay đổi hoàn toàn!"
Giới khoa học London chào đón Darwin như một ngôi sao đang nổi. Những mẫu hóa thạch và bộ sưu tập thực vật do ông gửi về trong chuyến đi đã được giáo sư Henslow công bố, tạo nên tiếng vang lớn trong cộng đồng học thuật. Nhưng giữa những lời tán dương và sự vinh danh, Darwin lại chọn cho mình một lối sống khép kín và đầy thận trọng. Ông dọn đến London vào tháng 3/1837 để bắt đầu quá trình phân loại khổng lồ các mẫu vật.
Darwin đã nhờ nhà điểu học lừng danh John Gould phân tích bộ sưu tập chim mà ông mang về từ Galápagos. Kết quả mà Gould đưa ra khiến Darwin bàng hoàng: những con chim có hình dáng mỏ khác nhau mà Darwin thu thập trên các đảo không phải là các biến thể phụ, mà là những loài hoàn toàn riêng biệt thuộc cùng một nhóm chim sẻ. Sự khẳng định của Gould giống như một mảnh ghép cuối cùng rơi vào đúng vị trí trong bức tranh toàn cảnh đang hình thành trong đầu Darwin.
Đến tháng 7/1837, trong căn phòng trọ yên tĩnh giữa lòng London ồn ào, Darwin mở một cuốn sổ tay nhỏ có bọc da màu đỏ, đặt tên là "Sổ tay B" (Notebook B) về sự biến đổi loài. Trên trang 36 của cuốn sổ tay ấy, ông vẽ một sơ đồ nguệch ngoạc nhưng mang giá trị vĩ đại. Đó là hình ảnh một cái cây đang đâm nhánh, phía trên ông viết hai từ ngắn ngủi: "I think" (Tôi nghĩ).
Sơ đồ "Cây đời" (Tree of Life) ấy thể hiện một ý tưởng vô cùng táo bạo: Tất cả các loài sinh vật trên Trái Đất không được tạo ra riêng biệt, mà đều xuất phát từ một tổ tiên chung. Theo thời gian, các nhánh phân chia ra, những biến đổi nhỏ tích tụ qua vô số thế hệ đã tạo nên sự đa dạng sinh học kì diệu như ngày nay. Đó chính là những nét phác thảo đầu tiên của Thuyết Tiến hóa. Nhưng ngay khi nhận ra quy luật tuyệt đẹp ấy của tự nhiên, Darwin cũng lập tức nhận thức được sự nguy hiểm ghê gớm mà ý tưởng này mang lại.
Nước Anh dưới thời Nữ hoàng Victoria là một xã hội được xây dựng dựa trên sự gắn kết chặt chẽ giữa Giáo hội và Nhà nước. Trật tự xã hội, hệ thống giai cấp và nền tảng đạo đức đều dựa trên niềm tin rằng Thiên Chúa đã an đặt mọi thứ vào đúng vị trí vĩnh cửu của nó. Vua chúa ở trên đỉnh cao, quý tộc ở giữa, người lao động ở đáy và con người là sinh vật tối cao được tạo ra theo hình ảnh của Chúa để cai trị muôn loài.
"Việc thừa nhận sự biến đổi của các loài giống như là đang thú nhận một tội ác giết người”
Charles Darwin
Nếu Darwin công bố lí thuyết của mình rằng các loài biến đổi theo những quy luật tự nhiên vô tình, rằng con người cũng chỉ là một nhánh nhỏ phát triển từ lớp động vật có vú, rằng không có một sự can thiệp thần thánh nào định đoạt sự sống, ông sẽ phá hủy nền tảng đạo đức và trật tự của chính xã hội mà ông đang sống. Ý tưởng ấy sẽ bị coi là dị giáo, là sự phản bội lại lớp học giả Cambridge đã đào tạo ông và sẽ gieo đau khổ cho những người thân yêu của ông.
Darwin hiểu rằng, nếu bước ra ánh sáng với lí thuyết này, ông sẽ không chỉ bị ném đá bởi giới giáo sĩ mà còn bị đe dọa loại trừ khỏi cộng đồng khoa học chính thống. Ông đứng trước một lựa chọn tàn nhẫn: Công bố sự thật để trở thành kẻ thù của trật tự xã hội, hoặc chôn giấu nó để giữ lấy sự bình yên cho bản thân và gia đình.
Nhà tự nhiên học trẻ tuổi quyết định giữ im lặng. Ông chọn cách rút lui khỏi những buổi dạ tiệc sôi động của giới trí thức London, chìm vào những nghiên cứu cô đơn trong phòng làm việc. Nhiều năm sau, khi nhớ lại thời khắc sở hữu ý tưởng về sự chọn lọc tự nhiên, Darwin đã viết trong một lá thư gửi cho người bạn thân Joseph Hooker một câu nói nổi tiếng, phản ánh chân thực nỗi sợ hãi và sự dằn vặt trong tâm hồn ông: "Việc thừa nhận sự biến đổi của các loài giống như là đang thú nhận một tội ác giết người".
Đón đọc kì sau: Giằng xé khoa học và đức tin