Charles DarwinKì 3: Công bố ‘nguồn gốc muôn loài’ trong ngày tang tóc
Giữa nỗi đau tang tóc của gia đình Charles Darwin và những cuộc chạy đua vội vã với thời gian, tác phẩm Nguồn gốc muôn loài ra đời vào mùa thu năm 1859.
Giữa năm 1858, giữa vùng nông thôn Kent tĩnh mịch, cuộc sống ẩn dật của Charles Darwin bất ngờ bị xé toạc bởi một lá thư gửi từ nửa kia thế giới. Một nhà tự nhiên học trẻ tuổi, nghèo khổ và đang sốt mê man giữa vùng rừng rậm Đông Nam Á đã độc lập phát hiện ra đúng cơ chế chọn lọc tự nhiên mà Darwin âm thầm theo đuổi suốt hai mươi năm. Cú sốc ấy đẩy Darwin vào một cuộc khủng hoảng tinh thần dằng dặc, nơi sự nghiệp cả đời ông đứng trước nguy cơ sụp đổ chỉ trong một khoảnh khắc.
Thế nhưng, chính tia sét mang tên Wallace ấy lại là ngòi nổ giải phóng công trình vĩ đại đang bị chôn giấu. Giữa nỗi đau tang tóc của gia đình và những cuộc chạy đua vội vã với thời gian, tác phẩm Nguồn gốc muôn loài ra đời vào mùa thu năm 1859. Sự kiện xuất bản cuốn sách không chỉ làm rung chuyển nền tảng trí thức của thời đại Victoria mà còn tước bỏ chiếc áo khoác thần thánh của con người, vĩnh viễn làm rúng động nền văn minh nhân loại.
Lá thư của Alfred Russel Wallace làm rúng động Charles Darwin
Sáng ngày 18 tháng 6 năm 1858, người đưa thư ghé qua ngôi nhà Down House như thường lệ, mang theo một xấp thư từ bưu điện London. Giữa những tờ hóa đơn và thư từ xã giao thông thường, Charles Darwin chú ý đến một chiếc phong bì mỏng bọc giấy dán bưu thiếp từ nước ngoài, phủ đầy những con dấu bưu điện rải rác từ quần đảo Mã Lai. Người gửi là Alfred Russel Wallace, một nhà tự nhiên học tự do trẻ tuổi, đang lặn lội qua những khu rừng nhiệt đới ở Đông Nam Á để sưu tầm mẫu vật sinh vật.
Darwin mở thư ra đọc. Nhưng ngay khi lướt qua những dòng chữ đầu tiên của bản thảo đính kèm có tựa đề Về xu hướng của các biến thể tách xa vô hạn khỏi dạng gốc, gương mặt nhà tự nhiên học 49 tuổi tái dại. Tay ông bắt đầu run rẩy.
Trong bản thảo mỏng dính ấy, Wallace đã trình bày một cách ngắn gọn, mạch lạc và chính xác đến kinh ngạc đúng lí thuyết chọn lọc tự nhiên mà Darwin đã miệt mài nghiên cứu, tích lũy bằng chứng và cất giấu trong ngăn kéo suốt từ năm 1838. Wallace giải thích rằng sự cạnh tranh sinh tồn trong thiên nhiên sẽ loại bỏ những cá thể yếu ớt và giữ lại những cá thể có biến dị có lợi, dẫn đến sự hình thành loài mới. Thậm chí, Wallace còn dùng chính những thuật ngữ mà Darwin đã trăn trở hàng chục năm trong phòng đọc sách tại Down House.
Trong bức thư đi kèm, Wallace ngây thơ nhờ Darwin, người mà ông kính trọng như một bậc tiền bối uy tín đọc giùm bản thảo và nếu thấy có giá trị thì nhờ chuyển giúp cho nhà địa chất học Charles Lyell. Wallace hoàn toàn không hay biết rằng mình vừa châm một ngòi nổ thẳng vào trái tim người đàn ông đang sống ẩn dật ở làng Kent.
Cả thế giới của Darwin như sụp đổ ngay trước mắt. Hai mươi năm chịu đựng những cơn đau thể xác hành hạ, hai mươi năm âm thầm thu thập từng bằng chứng nhỏ từ loài chim câu, giáp xác cho đến thực vật, hai mươi năm sống trong nỗi ám ảnh tâm lí chỉ để chuẩn bị một tác phẩm hoàn hảo nhất, tất cả có nguy cơ tan thành mây khói. Cơn ác mộng tồi tệ nhất của ông đã trở thành hiện thực: Ông đã bị phỗng tay trên. Nếu công bố bản thảo của Wallace, Wallace sẽ được ghi danh vào lịch sử với tư cách là người đầu tiên phát minh ra lí thuyết tiến hóa. Còn Darwin sẽ chỉ là một người theo sau, một kẻ thu thập dữ liệu minh họa cho ý tưởng của người khác.
Tôi thà đốt sạch cuốn sách của mình còn hơn để Wallace hay bất kì ai nghĩ rằng tôi đã hành xử với một tinh thần hẹp hòi, ích kỉ
Charles Darwin
Ngay trong ngày hôm đó, với trái tim tan vỡ, Darwin đã viết thư gửi cho Charles Lyell. Trong thư, ông cay đắng ghi lại: "Lời tiên đoán của ông đã trở thành sự thật cay đắng, rằng tôi sẽ bị người khác giành mất ưu tiên... Toàn bộ sự phát kiến của tôi, dù nó là cái gì đi nữa, cũng sẽ bị đập tan”.
Một cuộc chiến nội tâm dữ dội bùng lên trong tâm trí Darwin, giằng xé giữa lòng tự trọng của một nhà khoa học và sự liêm chính cá nhân. Một mặt, tham vọng trần thế thôi thúc ông khẳng định quyền ưu tiên. Ông hoàn toàn có thể đưa ra các bản thảo năm 1844 và những bức thư gửi cho nhà thực vật học Asa Gray năm 1857 để chứng minh mình đã đi trước Wallace cả chục năm. Nhưng mặt khác, bản tính lương thiện của một quý tộc thời Victoria lại thì thầm rằng: Nếu ông dùng ảnh hưởng của mình để chèn ép một nhà nghiên cứu trẻ nghèo khổ đang cô độc giữa rừng rậm phương Đông, hành động đó chẳng khác nào một sự tước đoạt tàn nhẫn.
Trong lá thư tiếp theo gửi Lyell, Darwin viết trong sự bế tắc: "Tôi thà đốt sạch cuốn sách của mình còn hơn để Wallace hay bất kì ai nghĩ rằng tôi đã hành xử với một tinh thần hẹp hòi, ích kỉ”.
Đêm hôm đó, Down House chìm trong một không gian tĩnh lặng đến ngột ngạt. Darwin không thể chợp mắt. Bước chân ông nặng nề trên sàn gỗ, đi lại giữa phòng đọc sách và căn phòng ngủ. Căn bệnh tiêu hóa mãn tính lại bùng phát, hành hạ cơ thể ông bằng những cơn co thắt dữ dội. Nhìn ra khu vườn mù sương đêm, ông cảm thấy mình như một kẻ trắng tay sau hai thập kỉ kiên trì trong cô độc. Ông đứng trước ranh giới mong manh: Bảo vệ danh tiếng bằng sự tranh chấp, hay nhượng bộ để giữ lấy sự trong sạch của tâm hồn.
Thỏa thuận Linnean và cuộc đua tích tắc với thời gian
Trong lúc Darwin chìm trong bế tắc, hai người bạn thân thiết và đầy ảnh hưởng của ông (nhà địa chất học Charles Lyell và nhà thực vật học Joseph Hooker) đã ra tay can thiệp. Họ hiểu rõ Darwin đã cống hiến trọn vẹn hai mươi năm cuộc đời cho lí thuyết này và không thể để công trình của ông bị lãng quên hay tan thành mây khói.
Tuy nhiên, họ cũng tôn trọng sự trung thực và tính chính trực trong bản thảo của Wallace. Lyell và Hooker đã vạch ra một giải pháp dung hòa khéo léo: Trình bày đồng thời cả hai công trình tại buổi họp của Hội Linnean ở London vào ngày 1/7/1858. Bản thảo của Wallace sẽ được đọc cùng với đoạn trích từ bản phác thảo năm 1844 của Darwin và bức thư ông gửi cho nhà thực vật học Asa Gray năm 1857. Đây là giải pháp vừa bảo vệ quyền ưu tiên khám phá cho Darwin, vừa tôn trọng đóng góp độc lập của Wallace.
Thế nhưng, vào đúng ngày buổi họp quan trọng ấy diễn ra tại dinh biệt thự Burlington House ở London, Darwin lại không thể có mặt. Một bi kịch đau thương khác đang vây hãm ngôi nhà Down House. Đứa con trai út mới 18 tháng tuổi của ông, bé Charles Waring Darwin, đã trút hơi thở cuối cùng sau những ngày quằn quại vì căn bệnh sốt ban đỏ.
Giữa lúc các đồng nghiệp thay mặt ông đọc những trang viết khoa học trước hội đồng gồm những học giả khoác áo dài nghiêm trang tại thủ đô nước Anh, Darwin và Emma lặng lẽ tựa vào nhau bên nấm mồ mới đắp của con út ở nghĩa trang làng Downe. Nỗi đau mất con lần nữa đè nặng lên tâm trí người cha, biến ngày khởi đầu cho vinh quang khoa học thành một ngày tang tóc ảm đạm. Darwin viết cho Hooker rằng trí óc ông đã hoàn toàn tê liệt, ông không còn tâm trí đâu để bận tâm đến danh vọng hay quyền ưu tiên.
Dù buổi đọc báo cáo tại Hội Linnean diễn ra tương đối lặng lẽ và chưa gây ra phản ứng bùng nổ lập tức trong giới trí thức, sự kiện đó đã trao cho Darwin một mệnh lệnh hành động khẩn cấp: Không thể tiếp tục trì hoãn hay cất giấu bí mật thêm nữa. Nhờ sự hối thúc và động viên liên tục từ Lyell và Hooker, Darwin gạt nước mắt, dốc toàn bộ sức lực còn lại vào một cuộc đua khốc liệt với thời gian. Ban đầu, ông chỉ định viết một bản tóm tắt ngắn để đăng trên tạp chí, nhưng khối lượng dữ liệu khổng lồ tích lũy suốt hai thập kỉ đã cuộn trào trên từng trang giấy.
Suốt 13 tháng tiếp theo, Down House trở thành một công xưởng trí tuệ hoạt động không ngừng nghỉ. Căn bệnh tiêu hóa hành hạ ông dai dẳng, những cơn đau đầu và nôn mửa xuất hiện liên tục khiến ông phải gián đoạn công việc từng giờ, nhưng ông vẫn kiên trì ngồi bên bàn làm việc từ sáng sớm đến đêm muộn. Ông thức dọn dẹp các ghi chép cũ, miệt mài viết tay từng trang bản thảo rồi giao cho người thư kí chép lại, đồng thời trao đổi hàng trăm lá thư với Hooker để kiểm chứng từng chi tiết về địa lí thực vật. Darwin cô đọng hàng nghìn trang ghi chép, chắt lọc từng thí nghiệm với cây trồng, chim câu và giáp xác để biến cuốn sách thành một pháo đài lí luận không thể bị bẻ gãy. Sự vội vã ấy không làm giảm đi tính chính xác khoa học, mà tạo nên một văn phong dồn dập, khúc chiết và đầy sức thuyết phục.
Cuốn sách làm rung chuyển nước Anh, các giáo sĩ phẫn nộ
Ngày 24/11/1859, nhà xuất bản John Murray ở phố Albemarle, London, chính thức phát hành tác phẩm với tựa đề Nguồn gốc muôn loài qua con đường chọn lọc tự nhiên. Toàn bộ 1.250 bản in đầu tiên đã được các đại lí sách đặt mua hết sạch ngay trong ngày đầu tiên mở bán. Đó là một hiện tượng xuất bản chưa từng có đối với một cuốn sách thuần túy về khoa học tự nhiên. Cuốn sách nhanh chóng truyền tay qua các tầng lớp trí thức, xuất hiện trên các chuyến tàu hành khách, trên bàn ăn của giới thượng lưu, trong các câu lạc bộ quý tộc và trở thành đề tài tranh luận sôi nổi khắp các con phố ở London.
Sự xuất hiện của cuốn sách đã xé bỏ chiếc mặt nạ đạo đức giả và sự bình yên gượng gạo của xã hội Victoria. Darwin đã trình bày cơ chế chọn lọc tự nhiên một cách vô cùng mạch lạc: Muôn loài sinh sôi với số lượng lớn, tài nguyên sống luôn có hạn, và những cá thể mang biến dị phù hợp nhất sẽ tồn tại để truyền lại đặc tính cho thế hệ sau. Bằng những lập luận thực tiễn và lối viết điềm tĩnh, ông cho thấy sự sống biến đổi liên tục qua hàng triệu năm mà không cần đến sự can thiệp trực tiếp của bất kì bàn tay thần thánh nào. Những câu văn tỉ mỉ, trung thực của ông đã gạt bỏ lối giải thích thần bí để nhường chỗ cho quy luật sinh học thuần túy.
Tàn dư tôn giáo bảo thủ trong xã hội Anh lập tức bùng nổ giận dữ. Giới giáo sĩ và các nhà guồng máy tư tưởng Victorian nhận ra nguy cơ to lớn từ cuốn sách: Nếu thuyết tiến hóa đúng, vị thế đặc biệt của con người, sinh vật vốn được tin là tạo hình theo hình ảnh của Thiên Chúa để cai trị thế giới sẽ hoàn toàn vỡ vụn. Con người không còn nằm ở trung tâm vũ trụ, mà chỉ là một nhánh nhỏ thuộc về tự nhiên, chung gốc rễ với cỏ cây và muông thú.
Những bài báo công kích Darwin xuất hiện dồn dập trên các tạp chí; ông bị vẽ tranh biếm họa trên báo Punch với thân hình khỉ và cái đầu mang gương mặt ông. Các giám mục đọc những bài giảng kết án ông là kẻ chà đạp lên luân lí, còn những đồng nghiệp cũ ở Cambridge như giáo sư Sedgwick thì viết thư bày tỏ sự thất vọng sâu sắc đối với người học trò năm xưa.
Trái ngược với sự hỗn loạn và giận dữ đang bùng lên bên ngoài xã hội, Darwin chọn cách ở lại ngôi nhà Down House tĩnh lặng. Ông né tránh các cuộc chạm trán trực tiếp, từ chối tham gia các buổi diễn thuyết công khai và để cho những người bạn dũng cảm như Thomas Huxley thay ông chinh chiến trên các diễn đàn.
Hằng ngày, Darwin theo dõi cuộc tranh luận qua những lá thư gửi về từ bè bạn, âm thầm ghi nhận những phản biện để chuẩn bị cho các ấn bản tái bản tiếp theo. Sự tiếp nhận dồn dập và làn sóng tranh luận của công chúng xác nhận rằng tư duy của nhân loại về thế giới tự nhiên đã bước sang một chương hoàn toàn mới. Chiếc mặt nạ cũ kĩ bị bóc tách, nhường chỗ cho một cái nhìn chân thực và dũng cảm hơn về bản chất của sự sống.
Đón đọc kì tới: Cuộc chiến với phe bảo thủ