'Chủ tịch Tập đoàn' trên mạng xã hội: Vì sao tài khoản mạo danh ‘giả trân’ vẫn lừa được hàng nghìn người?
Một tài khoản Threads tự xưng là Chủ tịch Tập đoàn BRG Nguyễn Thị Nga chỉ có 949 người theo dõi và một bài tự giới thiệu sáo rỗng.
Tuy nhiên, công thức lừa đảo thô sơ đó vẫn giúp các đường dây lừa đảo quốc tế cuỗm hơn 275 triệu USD từ 32.000 nạn nhân trong vài năm qua. Câu hỏi đáng đặt ra không phải là tại sao vẫn còn tài khoản giả tồn tại, mà là tại sao chúng tiếp tục lừa được người dù chất lượng giả mạo nhiều khi rất vụng về?
Càng khó tin, càng lọc đúng "con mồi"
Tháng 11/2024, hàng loạt fanpage giả mạo hai "cá mập" Phạm Thanh Hưng và Thái Vân Linh của chương trình “Shark Tank Việt Nam” mời người dùng làm nhiệm vụ "thích, theo dõi, bình chọn" để nhận hoa hồng. Bà N.T.P., một nạn nhân tại TP.HCM, đã mất 80 triệu VND sau khi nạp tiền nhiều lần vào các "sàn đầu tư" mang tên nghe quen nhưng không tồn tại dưới hình thức đó.
Trước đó, một nạn nhân khác từng chuyển 60 triệu VND cho một fanpage tự nhận là "Shark Tank Việt Nam", dẫn về một website mạo danh chương trình bình chọn. Chủ tịch Vingroup Phạm Nhật Vượng và Chủ tịch SSI Nguyễn Duy Hưng từng bị ghép ảnh để quảng cáo mỹ phẩm giảm giá hoặc dụ đầu tư. Điều đó cho thấy, đây là công thức ưa thích của các đối tượng lừa đảo, dùng bất kỳ ai có đủ uy tín.
Giám đốc sản xuất chương trình “Shark Tank Việt Nam”, ông Lê Hạnh, thừa nhận: "Báo cáo đóng được 1 kênh thì lập tức mọc lên 10 kênh giả mạo". Câu nói này thường được hiểu như một lời than về sự bất lực của cơ quan quản lý. Nhưng nó cũng hé lộ một logic kinh tế mà nhà nghiên cứu Cormac Herley của Microsoft từng chỉ ra từ năm 2012, khi phân tích các email lừa đảo "hoàng tử Nigeria" nổi tiếng vì sự phi lý lộ liễu.
Theo ông Herley, sự phi lý đó không phải là sơ suất, mà là một bộ lọc. Ông viết trong nghiên cứu công bố tại Microsoft Research rằng, một lời mời chào ít lộ liễu "gần như chắc chắn sẽ thu hút nhiều phản hồi hơn, nhưng lại mang về lợi nhuận tổng thể thấp hơn". Lý do nằm ở chi phí theo đuổi. Bất kỳ ai từng dùng Internet đủ lâu để nhận ra trò lừa sẽ tự động bỏ qua ngay từ vòng đầu, không tốn công sức của kẻ lừa đảo. Chỉ những người thiếu phản xạ hoài nghi đó mới hồi đáp. Họ chính là "con mồi lý tưởng" cho bước tiếp theo.
Kịch bản quen thuộc là cho ăn quả ngọt nhỏ trước, gài bẫy lớn sau. Công an Hà Nội mô tả, trình tự là nạn nhân được "dụ" bằng lãi lớn ở những lần giao dịch đầu. Đến khi nạp đủ nhiều, tài khoản bị khóa và nạn nhân bị đòi nộp thêm để thu hồi tiền.
Quay lại tài khoản Threads của “Chủ tịch Nguyễn Thị Nga”. Giọng văn tự giới thiệu nghe qua có vẻ rất sáo rỗng. Phản ứng tự nhiên của phần lớn người đọc bình thường sẽ là không tin.
Đó chính xác là phản ứng mà kẻ lừa đảo mong muốn. Nó lọc người hoài nghi ngay từ đầu, để dồn công sức tiếp cận cho những ai “nhẹ dạ” hơn.
Không cần thuyết phục đám đông, chỉ cần đúng thuật toán
Vấn đề của một tài khoản mạo danh không nằm ở việc nó có bao nhiêu người theo dõi thật, mà ở việc nó có được đẩy tới đúng người cần thấy hay không. Tại Mỹ, tổ chức Trung tâm Chống Thù ghét trên Không gian số (Center for Countering Digital Hate - CCDH) ghi nhận các quảng cáo giả mạo chương trình bảo hiểm y tế Medicare đã đạt hơn 215 triệu lượt xem trên Facebook chỉ trong một năm. Phần lớn người xem là người cao tuổi.
Reuters phát hiện hệ thống quảng cáo bằng AI của Meta có thể chủ động tìm ra "người dùng dễ tổn thương". Đó thường là người già hoặc người đang gặp khó khăn tài chính, để rồi được đẩy tới đúng quảng cáo đầu tư phi thực tế.
Cùng logic đó, mạng lưới lừa đảo quốc tế bị tổ chức điều tra OCCRP phanh phui trong loạt bài "Scam Empire" đã dùng hình ảnh ghép của Elon Musk, Ryan Reynolds, Kylian Mbappé... để dụ nạn nhân. Ít nhất 32.000 người đã sập bẫy, tổng thiệt hại tới 275 triệu USD. Chuyên gia tài chính người Anh Martin Lewis từng bị làm deepfake để quảng cáo cho sàn đầu tư "Quantum AI". Ông mô tả cảm giác của mình: "Đây là điều đáng sợ, là video deepfake đầu tiên tôi thấy có mặt mình trong đó".
Không quảng cáo nào trong số này cần thuyết phục số đông. Chúng chỉ cần thuyết phục đúng vài phần trăm nhỏ trong hàng triệu lượt hiển thị đã được thuật toán chọn sẵn. Ở quy mô hàng trăm triệu lượt xem, vài phần trăm đó vẫn có nguy cơ tạo ra hàng chục nghìn nạn nhân thật.
Nền tảng vẫn "giơ cao đánh khẽ" với lừa đảo
Một điều tra của Reuters dựa trên tài liệu nội bộ Meta cho thấy công ty này ước tính doanh thu từ quảng cáo lừa đảo và hàng cấm lên tới 16 tỉ USD trong năm 2024, tương đương khoảng 10% tổng doanh thu quảng cáo. Theo tài liệu này, Meta áp một "hàng rào doanh thu" giới hạn tổn thất do chống gian lận ở mức tối đa 0,15% tổng thu nhập quảng cáo.
Nói cách khác, công ty chấp nhận đánh đổi một phần lợi nhuận để không phải xử lí triệt để vấn đề. Xác minh danh tính toàn bộ nhà quảng cáo được ước tính tốn 2 tỉ USD và làm giảm gần 5% doanh thu. Thay vào đó, Meta chọn điều chỉnh thuật toán để quảng cáo lừa đảo khó bị cơ quan quản lí hay nhà báo phát hiện hơn, đồng thời tính phí cao hơn cho quảng cáo rủi ro thay vì cấm hẳn.
Kết quả là gì? CCDH ghi nhận mỗi tài khoản quảng cáo lừa đảo Medicare bị xóa trung bình 151 lần vì vi phạm chính sách, một tài khoản thậm chí bị xóa tới 1.335 lần. Nhưng quảng cáo gần như giống hệt vẫn liên tục xuất hiện trở lại. Ben Fogle, nhà thám hiểm kiêm người dẫn chương trình truyền hình người Anh và cũng là nạn nhân bị mạo danh trong điều tra của OCCRP, nói thẳng: "Đây là trách nhiệm của các tập đoàn công nghệ lớn, những công ty đang kiếm được số tiền khổng lồ, phải thuê người để kiểm soát việc này".
Nhưng vấn đề nằm ở việc các nền tảng có hoạt động quảng cáo không có đủ "lực" để diệt tận gốc lừa đảo. Việc phát hiện và xử lí quảng cáo lừa đảo vẫn đang được các nền tảng cố gắng hết mức để làm, chứ chưa có giải pháp nào triệt để. Báo cáo một tài khoản giả, vì vậy, cũng chỉ giống như dập một vệt lửa nhỏ giữa đám cháy rừng.
.jpg)
