Chuyển đổi số mở rộng triển vọng xuất khẩu cá tra Việt Nam

Cá tra là một trong những ngành hàng thủy sản xuất khẩu chủ lực của Việt Nam, đóng góp quan trọng vào tăng trưởng kinh tế và tạo sinh kế cho hàng trăm nghìn lao động vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL). Trong bối cảnh cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt, yêu cầu về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững ngày càng cao, chuyển đổi số đang được xem là chìa khóa giúp ngành cá tra nâng cao năng lực cạnh tranh và mở rộng thị trường xuất khẩu.

Chuyển đổi số, xu hướng tất yếu của ngành cá tra

ĐBSCL hiện là vùng sản xuất cá tra lớn nhất cả nước, chiếm hơn 75% tổng sản lượng cá tra thương phẩm, tập trung chủ yếu tại An Giang, Đồng Tháp và Cần Thơ. Tuy nhiên, hoạt động nuôi trồng vẫn còn nhiều hạn chế như quản lý thủ công, dữ liệu phân tán, khó kiểm soát môi trường nước, dịch bệnh và truy xuất nguồn gốc sản phẩm. Những tồn tại này ảnh hưởng không nhỏ đến hiệu quả sản xuất và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường nhập khẩu.

Theo nghiên cứu của nhóm tác giả Trường Đại học Cần Thơ và Hiệp hội Cá tra Việt Nam, chuyển đổi số trong ngành cá tra không đơn thuần là đưa công nghệ vào sản xuất mà là quá trình thay đổi toàn diện phương thức quản lý, vận hành và kết nối chuỗi giá trị. Mục tiêu là hình thành các trang trại thông minh, quản lý dựa trên dữ liệu thời gian thực và xây dựng hệ sinh thái số liên kết từ khâu giống, nuôi trồng, chế biến đến xuất khẩu.

Các chuyên gia cho rằng, muốn nâng cao sức cạnh tranh của ngành cá tra, trước hết cần số hóa toàn bộ dữ liệu sản xuất. Khi mọi thông tin về con giống, chất lượng nước, lượng thức ăn, tốc độ tăng trưởng và dịch bệnh được cập nhật liên tục trên nền tảng số, doanh nghiệp sẽ có cơ sở để đưa ra các quyết định nhanh chóng, chính xác và hiệu quả hơn.

Bên cạnh đó, chuyển đổi số còn giúp giảm sự phụ thuộc vào kinh nghiệm thủ công truyền thống, tăng tính minh bạch và khả năng kiểm soát trong toàn bộ quá trình sản xuất. Đây là yếu tố đặc biệt quan trọng khi các thị trường lớn như Hoa Kỳ, Liên minh châu Âu (EU), Nhật Bản hay Trung Quốc ngày càng chú trọng đến các tiêu chuẩn an toàn thực phẩm và phát triển bền vững.

Công nghệ số thay đổi toàn bộ chuỗi giá trị

Một trong những điểm nổi bật của mô hình chuyển đổi số cho doanh nghiệp nuôi cá tra là ứng dụng đồng thời nhiều công nghệ của cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 như Internet vạn vật (IoT), trí tuệ nhân tạo (AI), chuỗi khối (Blockchain), điện toán đám mây và an ninh mạng.

Trong đó, IoT cho phép lắp đặt các cảm biến tự động đo lường chất lượng nước, nhiệt độ, độ pH, hàm lượng oxy hòa tan và các chỉ tiêu môi trường khác trong ao nuôi. Dữ liệu được truyền liên tục về trung tâm điều hành giúp người nuôi phát hiện sớm những bất thường để có biện pháp xử lý kịp thời.

Trí tuệ nhân tạo được sử dụng để phân tích dữ liệu lớn, dự báo tốc độ tăng trưởng của cá, nhu cầu thức ăn và nguy cơ dịch bệnh. Nhờ đó, doanh nghiệp có thể tối ưu hóa quy trình sản xuất, giảm chi phí đầu vào và nâng cao tỷ lệ sống của cá.

Đặc biệt, công nghệ blockchain đang mở ra cơ hội lớn trong việc truy xuất nguồn gốc sản phẩm. Mọi thông tin từ khâu con giống, thức ăn, thuốc thú y thủy sản đến quá trình thu hoạch, chế biến đều được lưu trữ minh bạch trên hệ thống. Điều này giúp người tiêu dùng và nhà nhập khẩu dễ dàng kiểm tra nguồn gốc sản phẩm, đồng thời nâng cao uy tín của cá tra Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Theo các nhà nghiên cứu, quá trình chuyển đổi số cần được triển khai theo năm bước gồm: số hóa dữ liệu, tổ chức dữ liệu, tự động hóa quy trình, tối ưu hóa hoạt động và chuyển đổi toàn diện mô hình sản xuất. Khi hoàn thành các bước này, trang trại cá tra truyền thống sẽ được nâng cấp thành trang trại thông minh với mức độ tự động hóa cao, tiết kiệm nhân lực và nâng cao hiệu quả kinh tế.

Triển vọng xuất khẩu rộng mở

Những tín hiệu tích cực từ thị trường cho thấy ngành cá tra Việt Nam đang đứng trước cơ hội tăng trưởng mới. Trong 5 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu cá tra đạt 905 triệu USD, tăng 12,6% so với cùng kỳ năm trước. Đây là mức tăng trưởng đáng khích lệ trong bối cảnh kinh tế toàn cầu còn nhiều biến động.

Ông Dương Nghĩa Quốc, Chủ tịch Hiệp hội cá tra Việt Nam cho rằng: “Sự phục hồi nhu cầu tiêu dùng tại nhiều thị trường lớn, đặc biệt là Trung Quốc và các nước châu Á, đang tạo động lực cho xuất khẩu cá tra. Bên cạnh đó, việc nguồn cung cá minh thái toàn cầu giảm mạnh cũng giúp cá tra Việt Nam gia tăng lợi thế cạnh tranh nhờ giá thành hợp lý và khả năng đáp ứng sản lượng lớn”.

Tuy nhiên, triển vọng xuất khẩu không chỉ phụ thuộc vào yếu tố thị trường mà còn gắn chặt với khả năng nâng cao chất lượng và minh bạch hóa chuỗi sản xuất. Đây chính là lĩnh vực mà chuyển đổi số có thể tạo ra sự khác biệt.

Cũng theo ông Dương Nghĩa Quốc: Các nhà nhập khẩu hiện không chỉ quan tâm đến giá cả mà còn yêu cầu minh chứng về quy trình sản xuất xanh, trách nhiệm môi trường và truy xuất nguồn gốc đầy đủ. Nếu doanh nghiệp cá tra Việt Nam ứng dụng thành công các nền tảng số, dữ liệu sản xuất sẽ trở thành “hộ chiếu điện tử” cho sản phẩm khi tiếp cận các thị trường cao cấp.

Ngoài ra, chuyển đổi số còn giúp tăng cường liên kết giữa người nuôi, doanh nghiệp chế biến, nhà xuất khẩu và cơ quan quản lý. Việc hình thành cơ sở dữ liệu dùng chung sẽ tạo điều kiện dự báo thị trường, cân đối cung cầu và hạn chế tình trạng sản xuất tự phát dẫn đến dư thừa hoặc thiếu hụt nguyên liệu.

Theo các chuyên gia, mục tiêu lâu dài của ngành cá tra không chỉ là tăng sản lượng xuất khẩu mà còn nâng cao giá trị gia tăng. Muốn vậy, cần tiếp tục đầu tư vào công nghệ chế biến sâu, tận dụng phụ phẩm và xây dựng thương hiệu cá tra Việt Nam gắn với chất lượng cao và phát triển bền vững.